खप्तडबाबा

महापुरुष, कलाकार, विद्वान्, कवि, साहित्यकार र छोराछोरी कुनै पनि देश अथवा राष्ट्र अथवा व्यक्ति विशेषको पेवा होइनन् । बच्चा जुन रूपमा जन्मेतापनि पछि त्यो बच्चालाई आमाबाबुले जस्तै परिस्थितिमा हुर्काए पनि त्यो दूरदृष्टिले हेर्दा त्यो बच्चा विश्वकै सम्पत्ति देखिन्छ । त्यसैले त विश्वमा सबै देशका महापुरुष, कवि, चित्रकार, कलाकार, मूर्तिकार, विद्वान्, साहित्यकार, इतिहासकार आदिका जानकारी एक राष्ट्रबाट अर्को राष्ट्रमा, एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा पुगिरहेकै हुन्छ । यसको प्रमाण थेलिज, एग्जिमेनिज, एग्जिमेनेन्डर, सुकरात, प्लेटो, गेटे आदि तथा ढ्याला, कन्फुसिया, जरथुस्त्र, इसा, मुहम्मद, सेक्सपियर, दाँते, कान्ट, ब्रूनो आदि पश्चिमका अनेक महापुरुषहरू थिए भने कणाद, कपिल, गौतम, वशिष्ठ, जनक, सीता, बुद्ध आदि पूर्वीय आकाशमण्डलका फूल भएर सुगन्ध फैलाइराखेका छन् ।

यो उपर्युक्त महापुरुषहरू त्यस बेलाका आ-आफ्ना क्षेत्रका धार्मिक, सामाजिक, साहित्यिक तथा ऐतिहासिक नेता थिए। यिनीहरू कुनै पनि देश, जातिबाट अपरिच्छिन्न भएर चम्केका छन् । यस्तै महापुरुष हिन्दू राष्ट्र नेपालमा पनि आविर्भाव नभएका होइनन् । खास नेपालका महापुरुषहरू तथा ऋषिमुनिहरूमध्ये गणना गर्नुपर्दा वाल्मीकि, पराशर, व्यास, जनक, याज्ञवल्क्य, सीता आदिलाई सहजै गणना गर्न सकिन्छ । यी महापुरुषहरूले विश्वको एकमात्र हिन्दू राष्ट्र नेपालको नाम सदाको लागि उच्च बनाएका छन् । आधुनिक युगमा पनि कर्फीक स्वामी सोमेश्वरानन्द, षडानन ब्रह्मचारी, शिवपुरीबाबा, स्वर्गद्वारी महाप्रभु हंशानन्द गिरि, हेडाखानबाबा, सिद्ध वनखण्डीबाबा, तस्मैयाबाबा आदि अनगिन्ती महापुरुषहरूले नेपालमा जन्म लिएका छन् भने केही महापुरुषहरूले नेपाललाई आफ्नो कर्मभूमि बनाएका छन् । यीमध्ये कोंक स्वामी सोमेश्वरानन्दजी महाराजले श्रीनगर गढवाल कान्तिपुर सेम गाउँका सेमवाल ब्राह्मण कुलमा जन्मेर पूर्वी नेपाल झापा, फिक्कल, कॉकलाई आफ्नो कर्मक्षेत्र र तपोभूमि बनाएका थिए भने शिवपुरीबाबा दक्षिण कर्णाटकका तैलङ्ग ब्राह्मण कुलमा जन्मी काठमाडौंको शिवपुरी पर्वतलाई तपोभूमि बनाउन आइपुगे ।

यस्तै अर्का महापुरुष जम्मू कश्मीरको खास जम्मू सहरमा माता गौरी, पिता जनक शर्माको एक मात्र पुत्र भएर जन्मेका शिवनाथ डोग्रा हुनुहुन्थ्यो। शिवनाथ डोग्रा जम्मूका डोग्रा ब्राह्मण थिए। त्यस बेलाका जम्मू शहरमा साधारण शिक्षा हासिल गरेपछि पिता जनक शर्माले शिक्षा दिनका लागि कलकता पुऱ्याए। कलकतामा १० वर्ष बसेर माता गौरी र पिता जनक शर्माको रेखदेखमा इन्टरसम्म शिक्षा हासिल गरेपछि शिवनाथ डोग्रा एम.वी.वी.एस. पढ्नको लागि बेलायत गए। बेलायतमा ९ वर्षसम्म पढेर सो पास गरी आफ्नै जन्मभूमि जम्मू कश्मीरमा फर्के। त्यसपछि आफ्नो डा. लाइनबाट एउटा औषधालय खोलेर १० वर्षसम्म चलाए। त्यो औषधालय जम्मू शहरको टवी नदीको किनारैमा थियो। त्यस औषधालयबाट डा. शिवनाथ डोग्राले लाखौं रुपियाँ आम्दानी गरे। तर त्यो सम्पतिले शिवनाथलाई सन्तोष दिएन र बाबुआमालाई त्यो सम्पति छाडेर आमाबाबुका एकलौटय पुत्र शिवनाथ दक्षिण भारतको यात्रामा लागे। उनकै शब्दमा 'तर त्यसले मलाई सन्तोष दिएन, मेरो मनको व्यथा अर्को थियो। धन-सम्पत्ति र पारिवारिक जीवनमा मैले शान्ति देखिनँ, त्यसैले १० वर्षसम्म कमाएको लाखौको सम्पत्ति मातापितालाई छोडेर साँचो गुरुको खोजमा निक्लिएँ। दैवसन्जोगले दक्षिणभारतको यात्रा गर्दै जाँदा आद्यजगत्गुरु शंकराचार्यको गद्दी शृङ्गेरी मठमा म पुर्ने। त्यसैबेला शान्तानन्द सरस्वतीबाट मैले ब्रहाचारी दीक्षा लिए र उनैको आज्ञाले वाराणसीमा संस्कृत पढ्न आएँ। तर स्वामी शान्तानन्दजी सरस्वतीको २ वर्षसम्म सेवा गरेपछि आज्ञा पाएँ। सेवा गरेको फलस्वरूप संस्कृत पढ्न वनारस पुगेको थिएँ। वनारसमा गौमठमा तथा तारकेश्वर मठ आदिमा बसोबास गरेर क्वीन्स कालेजमा वेद, उपनिषद् तथा शाङ्करवेदान्त आदिका १२ वर्षभित्र अध्ययन गरेर सिध्याएँ। त्यसपछि फेरि फर्केर उही दक्षिण भारत शृङ्गेरीपीठमा पुर्ने। त्यसपछि श्री १०८ स्वामी शान्तानन्दजीबाट सरस्वतीनामा संन्यास दीक्षा लिएपछि मेरो नाम गुरुले स्वामी सच्विदानन्द सरस्वती राखिदिनुभयो । त्यसपछि जीवनको आनन्द लिनका लागि, आत्मतत्त्व बुझ्नका लागि म उतराखण्डको यात्रामा निक्लै। काश्मीरको अमरनाथ, गढवाल, बदरीनाथ, केदारनाथ आदि भ्रमण गर्दै जाँदा कुमाउको गणमुक्तेश्वरमा २० वर्ष वसै। त्यहाँ बस्दा प्रसिद्ध हेडाखानबाबा र उनैका चेला लाहिडी महाशय आदिसँग साक्षात्कार र सत्संग भयो । त्यसपछि आल्मोडा जिल्लाको रानीखेत भन्ने ठाउँमा हेडाखानबाबासँग सत्संग गर्दै ६ वर्षसम्म बसैं। त्यसपछि नेपालको यात्रा गर्ने क्रममा मनीराम (मन) ले उद्विग्न पार्यो। अनि म नेपालतिर लागें। घुम्दैफिर्दै जाँदा सबैभन्दा पहिले बङ्गालको दार्जिलिङ्ग हुँदै फिक्कल हाँसपोखरीको जङ्गलमा बस्न पुगें। त्यहाँ म ५ वर्षसम्म बसें । त्यसै अवसरमा कर्पोक स्वामी सोमेश्वरानन्द

गिरिसँग पुवाखोलामा आफ्नै नाम गरेको स्वामी डाँडामा म पुगें। स्वामीजी त्यसबेला स्वामीडाँडामा निवास गर्नुहुन्थ्यो। त्यहाँबाट म पश्चिमतिर लागें । घुम्दै आउँदा ताप्लेजुङ्गको पाथीभरा देवीको स्थानमा पुगें। पाथीभरामा म १० वर्ष बसें । त्यसपछि अझ पश्चिमतिर लागें। आउँदै गर्दा कालिन्चोकको हिमालय मलाई राम्रो लाग्यो र बस्ने इच्छा लाग्यो। त्यो कालिन्चोकमा ११ वर्ष बसें। त्यसपछि घुम्दैफिर्दै जुम्ला पुगें। जुम्लाको गणेशस्थानमा १ वर्षसम्म बसें। तर त्यहाँ बस्दा बडाहाकिम कृष्णविक्रमको एउटै छोरा पद्मविक्रमको अचानक मृत्यु भयो । त्यसैले बूढाबूढी दिनैपिच्छे मकहाँ आएर रुन थाले । आखिर मैले जुम्ला छोड्‌नै कर लाग्यो र जुम्ला छोडेर दुल्लू धुलेश्वर महादेवमा ६ महिना बसें। यो वि.सं. २००० सालतिरको कुरा हो। यसरी घुम्दै जाँदा पश्चिम नेपाल बझाङ पुगें। बझाङका राजा रामजङ्गसँग मैले तपस्या गर्न लायक जग्गाको चुनाव गर्नलाई भनें। राजा रामजङ्गले २ वटा घोडा र १० जना भरिया लगाएर खप्तडको लेकको मैदानमा वैशाखको महीना तम्बु कसी व्यवस्था मिलाइदिए । खप्तडमा त्यस वर्ष वैशाखदेखि जेठ आधासम्म घुमेर चुनाव गर्दा यही स्थान मलाई मन फ्यो र यस खप्तडमा बसेको पनि ४५ वर्ष भइसक्यो' (यो अन्तर्वार्ता बाबासँग लिँदा ज्यादै सावधानीको साथमा लिइएको छ ।)

वि.सं. २०४४ साल जेठ महिनाको १८ गते यो अन्तर्वार्ता खप्तड स्वामीबाट लिइएको हो। खप्तड जाँदा मलाई साथ दिने मेरा परम मित्र महामण्डलेश्वर स्वामी ब्रह्मानन्द उदासीन साथै हुनुहुन्थ्यो । यो अन्तर्वार्तामा बाबासँग उहाँले अध्ययन गरेको र भ्रमण गरेको कुरा मात्रै बताउनुभएको छ। उहाँ कति वर्षको उमेरमा बेलायत जानुभयो, यो कुरा खप्तड बाबाले आफै स्पष्ट गर्नुभएन। परन्तु जहाँसम्म मलाई लाग्छ २५ को उमेरभन्दा कमी त थिएन नै होला । यदि त्यसो हो भने उहाँको देहावसान २०५३ मा हुँदा खप्तड बाबा १८७ वर्ष बाँचेको स्पष्ट हुन्छ। उहाँकै कुराबाट साथै केही सज्जनहरूको भनाइ अनुसार तिव्रीकोट त्रिपुरासुन्दरीको मन्दिरमा ५ महिना, मुगुशयन गाउँको छायानाथ हिडीमोक्षको मन्दिरमा ५ महिना तथा कालिकोट जिल्ला चिल्खामा ५ महिना बस्दा डेढ वर्ष यहाँ पनि निक्लियो । यसरी खप्तडबाबाको अन्तर्वातदिखि बाहेक पनि खप्तडबाबाको उमेर बढेकै देखिन्छ। परन्तु खप्तडबाबाको देहावसानपछि पत्रपत्रिकाहरूमा ११२ र ११३ वर्षसम्म उमेर प्रकाशित भएको देखिन्छ । खप्तडबाबाले जति वर्ष बिताउनुभए तापनि उहाँले आफ्नो आध्यात्मिक क्षेत्रमा ठूलो देन छोडेर जानुभएको छ- यो कुरा बिर्सनुहुँदैन ।

परन्तु पाठकवृन्दलाई अन्तर्वार्ता लिन जाने कुरामा पनि केही जानकारी दिनु आवश्यक ठान्दछु । ई.सं. १९७४-७५ तिर मेरो खप्तडबाबाको पहिलो पटक आलोचना गर्ने व्यक्तिहरूसँग भेटघाट भयो । ती आलोचकहरू हाम्रै पश्चिम नेपालका नेता जस्ता थिए। खप्तडबाबा खप्तडमा औषधिहरूको व्यापार गर्छन् र चीन र भारतको गुप्तचरको कम गर्छन्, अनि साधुको स्वाङ्ग भरेर त्यहाँ बसेका छन् आदि-आदि कुरा मैले सुनें। त्यतिखेरसम्म खप्तडबाबाको गुणदोषबाट म अपरिचित भएको हुनाले ती आलोचकहरूको विरोध र समर्थन दुवै प्रकट गर्न सकिनँ । २०४४ सालमा जिल्ला दार्चुला व्यासको तथा मर्माको अनुसन्धान गर्न जाँदा महेन्द्रनगरमा बस्नुफ्यो । त्यसबेला महेन्द्रनगरमा समुद्रकेशर पण्डित अञ्चलाधीशकै आतिथ्यमा म बसेको थिएँ। साँझ ६-७ बजे अतिथिभवनमा अञ्चलाधीशज्यू आउनुभयो। अरू धेरै व्यक्ति पनि त्यहाँ भेला भए। अञ्वल न्यायाधीश तथा पूर्व कर्णेल हिक्मतबहादुर बिष्ट आदि व्यक्तिहरू उपस्थित थिए । त्यस सभामा पनि खप्तडबाबाको जोडदार विरोध गर्ने व्यक्तिहरू देखिए । कर्णेल हिक्मतबहादुर विष्ट खप्तडबाबाका भक्त भए तापनि विरोधीहरूका सामुन्ने बोल्नुभएन । बारबार अनुहार विग्रेको मात्र देखिन्थ्यो। उता अञ्चलाधीश पनि बोल्नुभएन । विरोधीहरूको तीखो सहिनसक्नु आलोचना थियो। यसबाट मैले अठोट गरें कि यिनीहरूबाट म पनि परिचय लिन्छु । मैले भनेँ- मैले खप्तडबाबालाई देखेको छैन र उहाँसँग म बसेको पनि छैन । तपाईहरू खप्तडबाबासँग कति वर्ष बस्नुभयो ? मेरो कुराबाट सबै हक्व न बक्क भए। एउटाले साहसका साथ भन्यो- त्यो फुस्राको साथमा बसिरहनुपर्छ र ? फेरि मैले उसलाई भनें- कसैको गुणदोष वर्णन गर्नुपर्छ भने त्यो व्यक्तिलाई वा त्यो पदार्थलाई जानेकै हुनुपर्छ अनि मात्रै त्यसको गुणदोषको आलोचना गर्न सकिन्छ। अनि फेरि मैले भनें- तपाई उहाँसँग बस्नुभएको छ कि छैन ? उनले भर्ने- म बसेको छैन। मैले भने तपाईले अहिलेसम्म जो कुरा भन्नुभयो त्यो सब बकवास हो । आलोचना गर्नेहरू बाहेक सबैले ठहाका मारेर हाँसे। त्यहाँबाट मलाई खप्तडबाबाको बारेमा जान्ने जिज्ञासा भयो र मैले २०४४ साल जेठको महिनामा खप्तडको यात्रा गरेको हुँ। त्यहाँदेखि यता खप्तडबाबा नेपालको राजधानी काठमाडौंको बूढानीलकण्ठमा आएर बस्न थाल्नुभयो । त्यसपछि मेरो धेरै सत्संग सम्पर्क खप्तडबाबासँग हुँदै आयो। अध्यात्मक्षेत्रमा उच्चकोटिको महापुरुष हुनुहुन्थ्यो

खप्तडबाबा। उहाँको बारेमा छुट्टै एउटा किताब लेख्ने अठोट गरेको छु। बाबासँग भएको मेरो कुराकानी जनतासम्म पुऱ्याउने विचार छ ।

हाम्रो नेपालका टी.भी., पत्रपत्रिकाहरूले जापान आदिका १००, १०५ र ११० वर्षसम्म बाँचेका मान्छेहरूको गौरवका गौरवका साथ प्रदर्शन गर्छन्। तर ऋषिमुनिहरूको यस देशमा ३०० वर्ष, २०० वर्ष, १५० वर्ष, १३६ वर्ष, ११२ वर्षसम्म बाँचेर यस धरातललाई पवित्र गर्ने महापुरुषहरूको भने त्यस्तो प्रचार भएको छैन। भारतका प्रसिद्ध देवराहबाबा ३०० वर्ष बाँचे र अब उनको स्वर्गबास भइसक्यो। मध्यप्रदेशका दुग्धाहारीबाबा २०० वर्ष बाँचेका थिए भने खप्तडबाबाले पनि १८७ वर्षसम्म बाँच्नु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन। यिनीहरू योगक्रियामा साधनरत भएका महापुरुषहरू हुन्। देह छोड्नु संसारको नियम हो। आज हाम्रा सामुने खप्तडबाबा शरीरसाथ हुनुहुन्न, परन्तु कीर्तिरूप शरीर जस्ताको तस्तै छ । हाम्रो नेपालका अरूभन्दा दीर्घजीवी महापुरुषहरू कर्पोक स्वामी सोमेश्वरानन्द, शिवपुरी बाबा, गलेश्वरबाबा, कमलनयन आचार्य र पाँचथर पाडत्तुवाका राई बूढा १०१ वर्षका अझै पनि डोको बोकेर घाँस काट्दैछन् । देशाटन नगर्ने व्यक्ति समाजभित्र नभिज्ने व्यक्तिले यी सबै ज्ञान गर्न सक्दैनन् । ९२ नाघ्दा पनि पण्डित छविलाल पोख्रेल सभाहरूमा सिंहको गर्जन गर्दै हिडिरहेका थिए । कसरी हामीले स्वीकार गर्ने कि विदेशमा मात्रै दीर्घजीवी मान्छे हुन्छन् भनेर ।

खप्तडस्वामी जम्मू काश्मीरमा जन्मेर नेपालको भूमिलाई पवित्र पार्न आउनुभयो । जम्मू कश्मीरको माटो नेपालमा मिल्यो यो नेपालको सौभाग्य हो। उहाँको वार्षिकीमा त होइन उहाँ जीउँदै हुँदा यो किताब लेखेर तयारी पारेर उहाँलाई देखाउने, सम्मति लेखाउने, आशीर्वाद लेखाउने मेरो विचार थियो। खप्तड जानुभन्दा केही दिन पहिले मलाई भन्नुभएको थियो 'प्रपन्नाचार्य तलमाथि वरपर किन गरेको ? मैले भनें- 'महाराज श्री खप्तड र नीलकण्ठ ओहोर दोहोर गरेजस्तै मात्रै हो।' उहाँले भन्नुभयो 'खप्तडले यस शरीरलाई पनि अब फाइदा पुऱ्याएको छैन' तर मैले भने अलिकति संकेत बुझेको थिएँ। खप्तडले फाइदा गरेन भने अन्यत्र बसाइ कहाँ होला त ? संयोग त्यस्तै भयो, खप्तडबाबा खप्तडतिर लाग्नुभयो, म पूर्व लागें। केही दिनपछि कहिल्यै टीभीमा नदेखिने खप्तडबाबा टीभीको समाचारमा देखिनुभयो । मैले सोचें- विधिको विधान यत्ति नै रहेछ। साँच्चै नै खप्तडबाबालाई खप्तडले फापेन भन्ने कुरा प्रष्ट बुझै। उहाँका कृक्तिहरूले खप्तडबाबालाई युगौंयुग जीउँदो राख्ने छ ।

यो झिल्केका मिल्का स्वामी प्रपन्नाचार्यबाट साभार गरिएको छ ।