-यदुनाथ पोखरेल

पृष्ठभूमि

वर्तमानलाई जान्न र भविष्यबारे सोच्न विगतलाई बुझ्‌नै पर्छ। विगतलाई बुझ्‌न इतिहासका प्रामाणिक र सत्यतथ्यपरक सामग्रीहरूको अध्ययन गर्नुपर्दछ । मनगढन्ते र बेतुकका कुराहरूबाट इतिहासको सही जानकारी हुँदैन । मानवसमाजको प्रत्येक पुस्ताबाट इतिहासको अध्ययन हुनुपर्ने कुरा त छदैछ, आफैले पनि इतिहासको अध्ययन गर्नुपर्दछ र भावि पुस्ताका लागि त्यो सुरक्षित राखिदिनुपर्दछ । हामीकहाँ पनि इतिहासका थुप्रै प्रमाण र स्रोतहरू छन् तर ती सुरक्षित छैनन् । समयको प्रवाह र हाम्रो उपेक्षा सँगसँगै तीमध्ये कतिपय मासिएर गैसके र कति मासिने क्रममा छन् । हाम्रो सभ्यताका त्यस्ता अनमोल र उपयोगी सामग्रीहरूको खोजी संरक्षण र उपयोग हुन नसक्दा हाम्रै लागि अब ती सामग्री अप्राप्य हुने अवस्थामा छन् । इतिहासका यस्ता थुप्रै सन्धिपत्रहरूको प्रमाण र स्रोतहरूको सङ्कलन गरी सङ्ग्रह गर्ने र सुरक्षित राख्ने कार्य गरी योगी नरहरिनाथले राष्ट्रलाई अतुलनीय गुन लगाएका छन् ।

१. विषयप्रवेश

१.१ जन्म र परिवार

योगी नरहरिनाथको जन्म कर्णाली अञ्चल, कालिकोट जिल्ला लालु गा.वि.स. वार्ड नं.५ चात्व अथवा भण्डारी वडा गाउँमा वि.स. १९७१ फागुन
१७ गते सोमवार अष्टमी तिथिमा भारद्वाज गोत्रमा भएको पाइन्छ । उनको परिचय सरल संस्कृत श्लोकमा यसरी अभिव्यक्ति भएको पाइन्छ ।

"कैलासाद्दक्षिणस्यां विलसति बृहती मालिका शैलमूले ॥
 लालुग्रामो ललामः प्रकृतिरभिमता जन्मभूमि मदीया ॥१॥

माता गौरी पिता मे ललित इति गुरुः क्षिप्रनाथ यमिन्द्रो ॥
भारद्वाजश्च गोत्रं नरहरिरिति मे नाम जानन्ति लोकाः ॥२॥"

नेपालीमा भन्दा 'प्रख्यात कैलाश पर्वतको दक्षिणतिर विशाल बडीमालिका चुलीको मूलस्थलमा लालु नामको एक गाउँ छ, जहाँ प्रकृतिले रमाइलो पारेकी छिन्, त्यो नै मेरो जन्मस्थान हो । मेरी आमाको नाम गौरी र पिताको नाम ललित हो । गुरुको नाम क्षिप्रनाथ हो, मेरो गोत्र भारद्वाज हो र सबैले मलाई नरहरि भनेर चिन्दछन् । 

१.२ शिक्षा

आठ वर्षको उमेरमा व्रतबन्ध गरेर आफ्नै आमा गौरीदेवीसँग ठूलो वर्णमालाबाट अक्षराम्भ गरेको पाइन्छ । उनलाई नौ वर्षको उमेरमा थप अध्ययनका लागि जुम्लाको बटुक भैरवनाथ सिद्ध चन्दननाथ भाषा पाठशालामा पढाइयो । उनी
बटुकको रूपमा सबैलाई पछि पार्दै अब्बल भए । त्यतिखेर वलबीरसिंह (योगी नरहरिनाथ) को उमेर १३ वर्ष रहेको दखिन्छ ।

१.३ साम्प्रदायिक शिक्षा

१३ वर्षकै उमेरमा बलबीर सिंहलाई योगी क्षिप्रनाथले उनको प्रतिभालाई देखी भविष्यमा गुरु गोरखनाथको प्रतिमूर्ति हुने सम्भावना भएका सनातन वैदिक हिन्दूधर्म, हिन्दूसंस्कृति र हिन्दूराष्ट्रको रक्षार्थ महन्त क्षिप्रनाथले नाथ सम्प्रदायमा दीक्षा प्रदान गरी बलवीर सिंह थापावाट कनफट्टा (कानचीरा) योगी नरहरिनाथ बनाइदिएपछि सोही नामबाट परिचित हुनुभएको देखिन्छ ।

१.४ उच्चशिक्षा

महन्त क्षिप्रनाथले योगी नरहरिनाथलाई जुम्लाबाट हरिद्वारस्थित संस्कृत विद्यालयमा पढ्न पठाए । त्यहाँ उनले प्रवेश झाबाट व्याकरण पढे । त्यस्तै पं. ज्ञानीराम शास्त्रीले उनलाई साहित्य सुधा पढाए भने शंकरनाथ योगीबाट उनले वनारस पुगेर महाभाष्य पढे । उनले वैयाकरण सिद्धान्तकौमुदीको शिक्षा महामहोपाध्याय माधव भण्डारीवाट मम्मटको काव्यशात्र कण्ठाग्र पारे । गुरुकुल कांगडीमा गुरु केशवदेव गौडासँग सूक्ष्म व्याकरण र विखानाथ प्रभाकरसँग 'षड्दर्शन' कर्णदेव जगदेव गुरुहरूसँग 'उपनिषद्' अध्ययन गरी वि.सं. १९९७ मा वेदालङ्कारको उपाधि प्राप्त गरेको देखिन्छ ।

२. वौद्धिक प्रतिभा

नेपाल अधिराज्यका गाउँगाउँ पुगेर योगी नरहरिनाथले गरेका कार्यहरूबाट उहाँको वौद्धिक प्रतिभालाई प्रष्ट्याउँछन् । देशको कुनाकाप्चामा पुगेर भोजपत्र, ताडपत्र, पुरातत्त्व र ऐतिहासिक प्रथम स्रोत सामग्रीहरू सङ्कलन गरी देशको पहिचान गराउन उहाँले खेलेको भूमिका अतुलनीय छन् । नेपालको इतिहास, सन्धिपत्रहरूको सङ्ग्रह, विभिन्न जातजातिको वंशावलीको खोज होस् वा पुरातात्त्विक स्थलको खोज, उहाँको यी सबै वौद्धिक कार्य मानव कल्याणका लागि मात्र देखिन्छ ।

२.१ योगी नरहरिनाथको विद्वत्ताको प्रभाव

योगी नरहरिनाथका प्रतिभा र विद्वत्ता पश्चिमोत्तर भारतमा सनसनि फैलन थाल्यो । शैवागम वा भगवान् शंकरको आगमस्थलको बारेमा योगीहरूलाई अन्वेषण गर्ने धुन लाग्यो। आफ्नो गौरव नाथसम्प्रदायमा दीक्षित हुँदा त्यस विषयमा खोजी गर्नु सान्दर्भिक मानिन्छ । शिवगोरक्षानुसन्धानमा रहेका उनलाई जम्मुकाश्मिरदेखि कैलाशमानसरोवर र अन्त्यमा नेपाल देशमै रहेका निश्चयका साथ बाहिर नछिरलिई उनले अनेक सुबिधायुक्त आश्रयहरू त्याग्दै पशुपति मृगस्थली गोरक्षपीठलाई आफ्नो भौतिक शरीर बिसाउने आश्रय बनाएको पाइन्छ ।

२.२ संस्कृतको संरक्षण

वैदिक सनातन हिन्दू धर्मको रक्षा, संवृद्धि र सम्बर्द्धनका लागि २००७ सालमा पशुपति मृगस्थलीमा कर्मवीर महामण्डलको स्थापना गरेको पाइन्छ । वि.सं. २०२२ सालमा दाङ्ग चौघेरास्थित रत्ननाथपीठमा 'बृहत् आध्यात्मिक परिषद्' को वि.स. २०२३ सालमा दाङ्गको वेलझुण्डीमा संस्कृत विश्वविद्यालयको स्थापना गरेर सस्कृतको रक्षार्थ शिक्षाको सम्बर्द्धन गर्नपट्टि दत्तचित्त भएर लगेको पाइन्छ ।

सो विश्वविद्यालयलाई स्थायित्व दिन भूमिदान यज्ञ आरम्भ गरियो, जसमा यथासम्भव भूमि सङ्कलन हुन गएको पाइन्छ। योगी नरहरिनाथ अध्यक्ष रहको १०१ जनाको समितिले वि.सं. २०२६ साल भाद्र १९ गते कृष्णाष्टमीको दिन बेलझुण्डी दाङ्गमा उक्त संस्कृत विश्वविद्यालयको शिलान्यास गरेको पाइन्छ । उक्त कार्यका लागि यथेष्ट जमिन जुटाइएको देखिन्छ ।

२.३ कोटीहोम सञ्चालन

योगी नरहरिनाथले हिन्दूत्व जागरणार्थ वि.सं.२०३६ देखि प्रत्येक धार्मिक क्षेत्रमा कोटीहोम गर्दै स्रोतसङ्कलनसाथ जनपरिचालन गर्न थालेको देखिन्छ । सो अभियानको आम्दानी त्यही छोडी हिँड्ने उनको नीति रहेको देखिन्छ । स्वदेश र विदेशमा गरी १२९ वटा कोटीहोम यज्ञ सञ्चालन गरेको उल्लेख पाइन्छ । यसरी उनले नेपाल र भारतलाई आध्यात्मिक क्रीडाभूमि बनाएको पाइन्छ ।"

३. इतिहास

नेपालमा स्थायी सरकार हुन नदिनु, नेपालको इतिहास मेटाउन खोज्नु, नेपालीहरूलाई दरवान, कुल्ली र चौकिदारमात्र बनाउन खोज्नु नेपालीलाई विश्वकै कमजोर राष्ट्र बनाउन खोज्नु, सँधै भिकारी बनाउन खोज्नु नेपालका प्राकृतिक श्रोतहरूको दुरूपयोग गर्नु इतिहास चेतनाको अभावले नै हो भन्ने कुरा योगी नरहरिनाथले बुझेको पाइन्छ ।

३.१ योगी नरहरिनाथको इतिहास चेतना

वि.सं. २००९ देखि वि.सं. २०१९ सालसम्म योगीजीले नेपाल राष्ट्रको ऐतिहासिक यात्रा गरेको पाइन्छ । उनको यो यात्रा ज्यादै फलदायी, प्रेरक र ऐतिहासिक महत्त्वको मानिन्छ । सर्वप्रथम इतिहासविनाको देश हुँदैन र देशलाई बुझ्न इतिहास नजानी हुँदैन, इतिहास जान्न विदेशीले लेखिदिएको नक्कली वर्णन हेरेर पुग्दैन । यो काम देशभित्रका भूमिपुत्रहरूकै परिश्रमबाट तथ्यपूर्ण विवरण तथा प्रमाणहरूको सङ्कलन र प्रकाशनका आधारमा प्राप्त निचोडबाट मात्र सम्भव छ भन्ने चेतना योगीजीमा रहेको पाइन्छ । 

३.२ योगी नरहरिनाथको स्वदेश भ्रमण

इतिहासको यस्तो गहनता महसुस गरी योगी नरहरिनाथले नेपाल राष्ट्रको कुनाकाप्चोको भ्रमणार्थ निस्केर ऐतिहासिक अभिलेख र दस्तावेजहरू सङ्कलन गरेको पाइन्छ । यसैको परिमाणस्वरूप वि.सं. २००२ मा स्थापित "इतिहास प्रकाशमहामण्डल" संस्थाको उद्देश्य परिपूर्ति हुन सम्भव भएको पाइन्छ । तदअनुसार इतिहास प्रकाशनमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह प्रकाशित ७ भाग शेष ७५ भाग अप्रकासित अवस्थामा रहेको पाइन्छ । विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्नो इतिहासअनुकुल राजनीति एवं अर्थनीति तयार पारेका हुन्छन् । इतिहासलाई पछाडि पार्ने प्रयासस्वरूप नेपाल राष्ट्र पिछडिदै गएको मानिन्छ । राष्ट्रको सर्वाङ्ग इतिहास तयार पार्न सामग्री सङ्कलन र चयन योगीजीको पहिलो प्राथमिकता रहेको पाइन्छ । 

३.३ योगी नरहरिनाथ ऐतिहासिक अठोट

छिमेकी देशका विद्वान् र समुद्रपारिका अनवेषकहरू वेलावेलामा नेपालमा आएर सामग्री बटुली पोको पारेर लैजाने र नेपाललाई गिराउने गरी गलत व्याख्या गरेकोले देशको छवि नै धमिलिने स्थिति आइपरेको महसुस गरी योगी नरहरिनाथले आत्मैदेखि अठोट गरी अभियान चलाएको पाइन्छ । इतिहासका सामाग्रीहरू प्रतिदिन नष्ट हुँदै गैरहेका छन् । तिनको संरक्षण गरिएन भने केही वर्षमै नेपालको इतिहास लोप हुने डर रहन्छ, भनी इतिहास शिरोमणि वावुराम आचार्यले भन्दै आएको कुराले योगीजीको ध्यानाकर्षण भएको पाइन्छ । त्यास्तो प्रेरणाले योगीजीले नेपालको इतिहास चम्काउने मसाल वोकेर मुलुकको कुनाकाप्चासम्म पुगेको पाइन्छ । 

४. इतिहास सङ्कलन

देश भरिका ऐतिहासिक क्षेत्रमा जे जति ऐतिहासिक सामग्रीहरू थिए ती प्रायः लोप भैरहेको पाइन्छ । तराई र पहाडका कुनाकुनामा रहेका सामग्री पनि सुरक्षित देखिदैन । महत्त्वपूर्ण मूर्तिहरू हराएका कुराहरू आउन थाले, यस्तो अवस्था र कुतत्त्वहरूबाट मुलुकको उज्यालो इतिहास क्षय हुँदै गएको महसुस गरी योगीजी इतिहास सङ्कलनमा लागेको पाइन्छ ।

४.१ योगीजीको इतिहास सङ्कलन अभियान

विभिन्न कुतत्त्वहरूबाट मुलुकको इतिहास तोडमोड गराइँदै गरेको अवस्थामा स्वराष्ट्रको कुनाकाप्चासम्म पैदलै यात्रा गरेका योगीजीले भरिया लगाएर ताम्रपत्र, ताडपत्र, स्वर्णपत्र, भोजपत्र, कागजपत्र, पुस्तक, यात्रा लेखोट, सन्धिपत्र, लेखौट, वंशावली जे भेट्टाए ती सबै जम्मा गरेको पाइन्छ ।

४.२ योगी नरहरिनाथको इतिहासमा सिद्धि

जानकारहरूका अनुसार योगी नरहरिनाथ जे सत्य ठान्दथे, त्यही गर्दथे । योगीजीले सङ्कलन गरेका सामग्रीमध्ये केही मात्र प्रकाशित भएको पाइन्छ । जसमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह, धर्मसन्धी, सामरिक पत्र, मैत्री पत्र, कुटनीतिकपत्र, सम्झौतापत्र, लालमोहर, एकिकरणपूर्वका राज्यहरू र गोरखाबिचका सम्बन्धपत्र, पत्राचार, नेपाल, भारत, तिब्बत, चीन, भुटान, सिक्किम, वर्मा, अफगानिस्तान विषयक पत्रहरू, भ्रमण वृत्तान्त, कनकपत्र, ताम्रपत्र, कुटपत्र, फैसलापत्र आदि प्रकृतिका रहेका पाइन्छन् । ती हेर्न र विश्लेषण गर्न बाँकी नै रहेको पाइन्छ ।

४.३ योगी नरहरिनाथको ऐतिहासिक अन्वेषण

योगी नरहरिनाथाले ऐतिहासिक अन्वेषणको पटक-पटक यात्रा गर्दै नेपालका समस्त पुरातात्त्विकपाइन्छ । तराई र पहाडका कुनाकुनामा रहेका सामग्री पनि सुरक्षित देखिदैन । महत्त्वपूर्ण मूर्तिहरू हराएका कुराहरू आउन थाले, यस्तो अवस्था र कुतत्त्वहरूबाट मुलुकको उज्यालो इतिहास क्षय हुँदै गएको महसुस गरी योगीजी इतिहास सङ्कलनमा लागेको पाइन्छ ।

५. योगी नरहरिनाथ र राष्ट्रभक्ति

राष्ट्रभक्तिले मानवमात्रका विशेष युगहरूमध्ये प्रमुख स्थान राख्दछ । मन, वचन तथा कर्मद्वारा राष्ट्रभक्ति गर्ने मानव अत्यन्त कम हुन्छन् । तिनै विरलै व्यक्तिहरूमा योगी नरहरिनाथ पनि एक मानिएको पाइन्छ । नेपालका प्रत्येक प्राकृतिक पदार्थसँग योगीजीको स्वाभाविक लगाव देखिन्छ । स्नेह र आत्मीयता पनि देखिन्छ । ती सबैको उत्तरोत्तर प्रगति र अभिवृद्धि उहाँले चाहेको देखिन्छ । प्राणधारी जङ्गम, स्थावर, लता, गुल्म, वनस्पति, वन्यसम्पदा र खनिजपादार्थहरू प्रति उहाँले धेरै महत्त्व दिएको पाइन्छ ।

६. योगी नरहरिनाथको कर्म, उपसना र ज्ञानशीलता

योगी नरहरिनाथ कर्मठ र कृयाशील रहनुभएको कुरा उहाँ केही नगरी क्षणभरि पनि खाली बस्न नचाहने, अकर्मण्य व्यक्ति देख्नै नचाहने र योगीजीद्वारा व्यक्ति, समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय जगत्‌मा पुरै विश्वशान्तिका निमित्त शारीरिक, मानसिक र आत्मिक शान्तिहरूको क्रमशः विकासका निमित्त १२० भन्दा बढी कोटीहोम महायज्ञहरू सम्पन्न गर्दै विश्ववायुमण्ललाई स्वस्थ बनाउन लागिपरेको पाइन्छ । 

७. योगी नरहरिनाथ र उनको योगदान

देशलाई ऐतिहासिक, धार्मिक, सामाजिक, शैक्षिक, साहित्य आदि क्षेत्रमा योगदान गरी राष्ट्रको प्रगति अगाडि बढिरहेको हुन्छ । त्यो व्यक्ति शिक्षा र संस्कृतक्षेत्रमा विद्वान् छ भने उसको गुण र विद्वत्ता समाजले बुझ्न थाल्दछ । त्यस व्यक्तिले गरेका काम र विषयमा धेरैले कान ठाडो पारेर सुन्दछन् । त्यस्ता व्यक्ति स्वार्थ र लोभबाट पर रही निःस्वार्थ सेवामा तन्मय हुने गर्दछ । त्यस्ता भावना भएका थोरै व्यक्तिहरूमध्ये एक हुन् योगी नरहरिनाथ । 

७.१ शिलालेखहरूको प्रकाशनमा योगीजीको योगदानः

योगीजीको विभिन्न योगदानहरूमा शिलालेखहरूको प्रकाशन पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । लिच्छविकालका अभिलेखहरूबाहेक आधुनिकालसम्मका अभिलेखहरू विभिन्न पत्रपत्रिकाको माध्यमबाट उहाँले प्रकाशित गर्नुभएको पाइन्छ । इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र-सङ्ग्रह यस सम्बन्धमा महत्त्वपूर्ण कृति मानिन्छ। प्रस्तुतीकरणको दृष्टिकोणले केही कमीकमजोरीहरू जरुर छन् । तर त्यस ग्रन्थमा भएका अभिलेखहरूको विविधताले योगीजीले त्यसका लागि गर्नुभएको भ्रमण, श्रम र मेहनतको भने अनुमान लगाउन सकिन्छ । कसैले परिश्रमपूर्वक गरेको उपस्थितिमा यस्तो भए हुन्थ्यो, त्यसो भए हुन्थ्यो” भन्न सबैले जानेका हुन्छन् । यस प्रकारको टिकाटिप्पणीको खासै अर्थ राख्दैन योगी नरहरिनाथमा भएका केही कमिकमजोरीका अघिल्तिर उहाँले गरेका योदानहरूको तौल धेरै माथि देखिन्छ ।

७.२ योगी नरहरिनाथ र नेपाली साहित्य

७.१ योगीजीले इतिहास प्रकाशका क्रममा मुलतः कर्णाली प्रदेशलाई आफ्नो महत्त्वपूर्ण कार्यथलो बनाएको पाइन्छ र नेपाली भाषाको उद्गमस्थल मानिएको कर्णाली प्रदेशका विविध अभिलेख सङ्ग्रहहरूले नेपाली वाङ्मयको क्षितिजमा महत्त्वपूर्ण योगदान पाइन्छ । भाषिक अनुसन्धानका दृष्टिकोणले योगीजीका अभिलेख र सन्धिपत्रहरूको सङ्ग्रहहरूका आधारमा त्यत्तिकै महत्त्व रहेको मान्न सकिन्छ । यसलाई योगीजीको भाषिक, साहित्यिक योगदानकै रूपमा गणना गरेको पाइन्छ । 

योगीजीले अनेक ग्रन्थ, पुस्तक र पुस्तिकाहरूको सम्पादन गरेको घटनालाई पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण मान्नुपर्ने देखिन्छन् । हाम्रा ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक पौराणिक शास्त्रीय श्रोतहरूको विश्लेषण र सम्पादनमा योगीजीको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको पाइन्छ । योग तारङ्गिणी (२०३५), कवितानिकषोपल (२०१३), उपमव्युकृत शिवस्तथ, हिमवत्संस्कृत (त्रैमासिक पत्रिका २०१६) जस्ता पुस्तक पत्रपत्रिकाहरूको सम्पादनद्वारा योगीजीले नेपाली साहित्यको साधना र सेवा गरेको पाइनछ । 

७.३ योगी नरहरिनाथको भाषिक योगदान

योगीजीका भाषिक अन्वेषण र अध्ययनको क्रममा खस भाषाको अध्ययन, खस भाषाको उत्थान, प्रयोग र प्रचलन विषेश मननीय पाइन्छ । हरेक १२ कोषमा भाषा प्रयोगमा विविधता पाइने गर्दछ । हरेक १२ कोषको फरकमा बोलिने उहि  भाषा पनि शैली भेद हुने संयुक्त अक्षर, हलन्त अक्षर सङ्क्षेपार्थकोधक शब्दको प्रयोग आदिमा भाषागत विविधता पाइने गरेको देखिन्छ। योगीजी व्याकरण कितावहरूमा मात्र भर पर्नुभएको देखिदैन र शहर र मोफसलका कुनाकाप्चाहरूमा घुमेर भाषाको साथमा इतिहास र संस्कृतिको पनि खोजीनीति गर्नु भएको पाइन्छ ।

७.४ योगी नरहरिनाथको संस्कृत र सस्कृितिप्रतिको योगदान

योगी नरहरिनाथको संस्कृत र संस्कृतिप्रतिको निष्ठा सम्बन्धमा हिन्दूराष्ट्र र राष्ट्रिय संस्कृतिलाई बचाउन, पृष्ठभूमि मासिन नदिनलाई राष्ट्रिय शिक्षामा तलैदेखि संस्कृत शिक्षा हुनुपर्ने, संस्कृत विद्यावंशबाट संस्कृत, संस्कृतिको रक्षा हुनु पर्ने आदि सम्बन्धित अगणित क्रियाकलाप र वक्तव्यहरू यत्रतत्र छरिएका खोजे पाइन्छन् । उहाँले वैदिक संस्कृतिको नमुना नेपाल हिन्दूराष्ट्र र भारतीय हिन्दू निवास स्थलमा समेत गरेको अगणित कोटीहोम महायज्ञ र यस यज्ञको प्रसङ्गमा उहाँले प्रतिदिन सायंकालमा विद्वान् र आफूसमेतबाट संस्कृत, संस्कृति जोगाउने र जगाउनेबारे चलाएका अगणित भाषणमालाहरूले पुरा नेपाल राष्ट्र र भारतीय हिन्दू प्रदेशहरू समेत हिन्दू संस्कृति रक्षामा सजग भएको पाइन्छ ।

७.५ समावेसीतामा योगीजीको योगदान

सोमनाथ घिमिरे व्यासः लेख्नु हुन्छ 'राजधानी बाहिर धेरै ठाउँमा योगीजीले कोटीहोम गर्नुभयो ।' राजधानी भित्र कोटीहोम गर्ने क्रममा बालाजुमा ठाँट्वाँट्का साथ यज्ञमण्डप बन्यो, सुख्खा चरुल्याउनु पर्ने, ब्राह्मणहरूले मोल्नुपर्ने  लगायतमा कुरा उल्लेख गरी पर्चा छापेर वितरण गरियो । यो यज्ञ विधिपूर्वक सम्पन्न हुनेभयो भनी सबैले प्रसन्नता व्यक्त गरे। यक्तिकैमा यज्ञसम्बन्धि अन्तर्वार्ता गर्न रेडियो र टेलीभिनका प्रतिनिधिहरू आए । टेलिभिजनबाट योगीजीले घोषणा गर्नुभयो । "यहाँ जातिपातिको भेदभाव रहने छैन, सबै जातिले यज्ञमा प्रवेश गर्न पाउने छन् । होम गर्न पनि सबै जातिललाई छुट दिइने छ । यो यज्ञमा लामाहरूले पनि होम गर्नेछन् ।" यसरी सार्वजनिक घोषणा गर्नुभयो । यसबाट योगी नरहरिनाथमा जातपात र धर्मप्रति कुनै भेदभाव थिएन भन्ने कुराको प्रमाण पाइन्छ ।

७.६ योगको क्षेत्रमा योगी नरहरिनाथ

स्वास्थ्यको विषयमा पनि योगी नरहरिनाथमा गहिरो रुचि देखिन्छन् सायद योगीजी स्वंयले पनि नियमित योगाभ्यास गर्ने भएकोले नै मेचीदेखि महाकाली र हिमालदेखि तराईसम्मको अथक पैदलयात्रा गरी अनुसन्धानमा सफल भएको हुनसक्दछ । सन्तुलित आहारविहार र योग प्राणयामको निरन्तरताले जीवनको अन्तिम समयमा समेत शोध-अनुसन्धानमा लागेको पाइन्छ । विभिन्न कोटीहोमहरूमा गोरक्ष योगशिक्षा केन्द्रका छात्रहरूद्वारा योगाभ्यासको प्रदर्शनले पनि यस विषयलाई योगीजीले प्राथमिकता दिएको पाइन्छ ।

७.७ हिन्दूराष्ट्रको लागि योगी नरहरिनाथको योगदान 

हिन्दूसंस्कृति भन्नाले ॐकार परिवारअन्तर्गत ॐलाई मूलमन्त्र मान्ने वैदिक, बौद्ध, जैन,किराँत  र सिख पर्दछन् । “हाम्रो संस्कृति मेटिए हाम्रो संस्कृतिको मूल नै सुक्छ, अनि हाम्रो संस्कृति र सभ्यता मेटिए हामी पनि मेटिन्छौं ।" भन्ने विषयमा योगी नरहरिनाथको स्पष्ट रूप हो र यिनै कुरा मानवजीवनको पहिचान पनि हुन्, धर्म र संस्कृतिविहिन मानिस पशुतुल्य ने हुन्छ भन्ने विषयमा योगी नरहरिनाथ स्पष्ट रहनु‌भएको पाइन्छ । धर्म र संस्कृक्ति मानव जीवनको विशिष्ट रूप हो र यिनै कुरा मानव जीवनको पहिचान पनि हुन् ।

८. योगी नरहरिनाथको कर्म र उपासना

योगी नरहरिनाथ केही नगरिकन क्षणभर पनि खालि बस्न सक्नुहुन्थेन भन्ने कुरा उहाँले गरेका कार्यहरूबाट बुझ्न पाइन्छ । व्यक्ति, समाज, राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय जगत्‌मा पुरै विश्वशान्तिका लागि शारीरिक, मानसिक र आध्यात्मिक शक्तिहरूको क्रमशः विकासका लागि १२९ कोटीहोमहरू सम्पन्न गर्दै विश्ववायुमण्डललाई सुगन्धित र पवित्र बनाउन योगीजी लागिपरेको पाइन्छ । नेपाल भारतमा मात्र नभएर अन्य राष्ट्र श्रीलङ्का, अष्ट्रेलिया, वर्मा, जापान आदिमा पनि रुद्रमहायज्ञादिको अनुष्ठान हुन आवश्यक योगीजीले मानेको पाइन्छ । संस्कृत भाषाको साथै प्राकृत, नेपाली र जापानीज भाषामा रहेका धार्मिक, सामाजिक, राजनैतिक, सांस्कृतिक एवं आध्यात्मिक जगतका विशेषताहरूको अध्ययन अध्यापनको व्यवस्था गरी अनुसन्धान गर्ने, गराउने पवित्र विचारले योगीजी प्रेरित हुनुभएको पाइन्छ ।

९. योगी नरहरिनाथ एक अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व 

योगीजीले विभिन्न राष्ट्रहरूको भ्रमण गर्नुभएको पाइन्छ । हिन्दूराष्ट्रको एकतालाई सवल पार्न, नेपालको राजकीय मर्यादालाई विस्तार गर्न तथा सर्वोपरि देशको गरिमालाई बढवा दिन उहाँको देश-देशान्तरको भ्रमण फलदायी भएको पाइन्छ । राष्ट्रिय दृष्टिले मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय दृष्ट्रिकोणले समेत योगीजीको विदेश भ्रमण र विदेशमा विभिन्न

सम्मेलनमा समायोजन गरी समुपस्थित हुनुबाट 'वसुधैव कुटुम्बकम्' भन्ने भावनालाई प्रोत्साहित गर्नुभएको पाइन्छ ।"

१०. योगी नरहरिनाथ र उनका कृतिहरू

योगीजीका कृतिहरूलाई अनेक वर्गमा विभाजित गर्न सकिन्छ । जस्तै भाषाविज्ञानपरक,  चम्पुपरक र कुनै निबन्धपरक पनि पाइन्छन् । यात्रासम्बन्धी विवरणमा यथार्थरूपमा  तत्तत् स्थलगत, भौगोलिक र सांस्कृतिक परिचय पाइन्छ । न्यूनाधिक एक हजार परिमितिका लघु आकार मुक्तक कवितादेखि शिखरिणी यात्रा जस्ता बृहत् कार्यका कृतिहरू परिगणित गरिएका छन्, जसलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ :

१) गोरक्षग्रन्थमाला

२) शिखरिणीयात्रा

३) इतिहासप्रकाश

४) मनुस्मृति- तत्सम शब्दहरूको अनुवाद ।

५) पशुपतिमतम्

६) वैश्वानरपुराणम्

७) अन्योक्तिमुक्तावली

८) खसभाषा निरुत्तम्

९) संस्कृतभाषा लिस्नु

१०) अक्षमको दुरी

११) हाम्रो देशदर्शन

(१२) मालिका स्तुति मालिका

१३) हाम्रो मौलिकता

१४) हिमवत् संस्कृति

१५) हिमवत्खण्ड

१६) सिद्धसिद्धान्तपद्धति

१७) अवतार विभूति स्थल परिचय

१८) लड्गा सम्मेलन लड्डा भाषण सङ्ग्रह

१९) लड्डा सम्मेलन भ्रमण सङ्ग्रह

२०) योग तरङ्गिणी

२१) गोरक्षोपनिषद्

२२) अमनस्क महायोग

२३) नवनाथकथा

२४) जापान शब्दनिरुक्ति

२५) योगसरावली

२६) योगवीजम्

२७) अष्टपालिका वर्णनम्

२८) गोरक्षशतकम्

२९) गोरक्षवोध

३०) नाथानन्द प्रकाशिका

३१) त्रिनाथ मेघमाला

३२) भारद्वाजसंहिता

३३) जालन्धरसंहिता

३४) भतृहरिसंहिता

३५) गोपीचन्दसंहिता

३६) गोरक्षवाणी

३७) श्रीनाथ तीर्थावली

३८) पात्रदेवता पात्र

३९) जापान शब्दचित्रम्

यी कृतिहरू विभिन्न व्यक्तिहरूबाट प्राप्त जानकारी र गोरक्षपीठ मृगस्थली एवम् रतननाथ मन्दिर दाङबाट प्राप्त जानाकारीका आधारमा उल्लेख गरिएका छन् ।

निष्कर्ष

नेपालको इतिहासका साधानहरू सङ्कलन गर्ने कार्यमा अति नै महत्त्वपूर्ण देन दिनुहुने व्यक्तित्वहरूमा योगी नरहरिनाथ एक मानिनुहुन्छ । उहाँका सङ्कलनहरू केही प्रकाशनमा आए तापनि योगीजीले मेचीदेखि महाँकालीसम्म घुमी त्यहाँपाइएका शिलापत्र, ताम्रपत्र, हस्तलिखित ग्रन्थहरू, ताडपत्र आदि प्रचुरमात्रामा खोजी प्रकाशनमा ल्याउनुभएको पाइन्छ । नेपालको कुनै पनि भू- भागमा जाँदा योगीजीले ऐतिहासिक साधनको खोजी गरेको कुरा प्रशस्त सुन्नमा पाइन्छ । यस कार्यमा आफ्नो ज्यानको बाजी लगाएर कार्यसम्पादन गरेको पाइन्छ । उहाँको प्रयासले गर्दा इतिहास प्रकाश नामक चार पुस्तक इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र सङ्ग्रह, पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश आदि महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक साधनसङ्कलनहरू निस्केका छन् । बाइसी र चौविसी राज्यहरूको इतिहास लेख्न हामीहरू योगीजीका ग्रन्थहरूमा निर्भर नरही शोधकार्य गर्न सक्दैनौं । योगी नरहरिनाथले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय इतिहास अन्वेषणमा विताउनुभयो । कुनै पनि देशको गौरवमय अतीतको सुरक्षार्थ त्यहाँका प्राचीन साहित्य एवं अन्य महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सामग्रीहरू अन्वेषण, अध्ययन, अनुसन्धानमा विशेष ध्यान पुऱ्याउनु आवश्यक मानिन्छ । यस्तै तथ्यलाई हृदयङ्गम गरी योगीजीले नेपालका प्राचीन,ऐतिहासिक एवं सास्कृतिक धार्मिक महत्त्वका सामग्रीहरूको अन्वेषण अनुसन्धानको क्रममा सम्पूर्ण नेपालको भ्रमण गरी प्राप्त सामग्रीहरूको गहिरो अध्ययन तथा प्रकाशन गरी नेपालीहरूमा आफ्नो धर्म, संस्कृति एवं राष्ट्रप्रति जागरुकता ल्याई त्यसको सुरक्षार्थ सचेत रहनुपर्ने आवश्यकतातिर जोड दिएका थिए ।