संस्कृतको अध्ययन-अध्यापन र चिन्तन-मननले आज पनि मानवीय जीवन समृद्ध बन्न सक्छ । मर्यादित व्यक्तिचरित्रको निर्माणमा संस्कृतजस्तो सबल सूत्र अर्को कुनै छैन । आपसी घृणा र विद्रोहको कुत्सित कुण्ठा हटाएर विश्वबन्धुत्व र मानवीय सह-अस्तित्वको भाव सञ्चार गर्न संस्कृत अचुक औषधि हो । व्यावहारिक कर्मकौशलदेखि पारमार्थिक सत्य प्राप्तिका निम्ति समेत संस्कृत सक्षम छ । यति धेरै महत्त्व भएर पनि वर्तमानमा संस्कृत उपेक्षित छ । ऋषिमुनिको सिद्धतपस्थली नेपाल र तिनका सन्तान हामी नेपालीका बीचमा संस्कृतको यो लोपोन्मुख अवस्था ज्यादै दुःखद कुरा हो । यो दुःखबाट अविलम्ब मुक्ति चाहने हो भने व्यक्ति, समाज र राष्ट्रले आ-आफ्ना जिम्मेवारी पूरा गर्न ढिलो भइसकेको छ तर हामी समयमै सच्चियौँ भने नयाँ शताब्दीको नयाँ पुस्ताले पनि संस्कृतमा गौरव गर्ने छ ।

संस्कृत के ? किन ? र कसरी ?

*******************************************

               उपप्रा. फणीन्द्रप्रसाद पौडेल

               महेश संस्कृत गुरुकुल विद्यापीठम्

सन्दर्भ

आजभोलि संस्कृत र संस्कारको माग ह्वात्तै बढेको छ । व्यक्तिगत सामान्य कुराकानीदेखि औपचारिक सभा-समारोहसम्म र गाउँघरदेखि शहर-बजारसम्म पनि संस्कृतको चर्चा बाक्लिँदै आएको छ । विश्वव्यापी महामारीको कहर, युद्धको सन्त्रास र मान्छे-मान्छेका बीचको बढ्दो अविश्वासका माझमा पलाएको संस्कृत र संस्कारप्रतिको मोह अनुसन्धानको विषय हुन सक्छ । प्रस्तुत लेखमा संस्कृत के हो ? यो किन उपयोगी छ ? भन्ने चिन्तनको आलोकमा आज फेरि संस्कृतलाई कसरी जनजीवनको प्रत्यक्ष साक्षी बनाउन सकिएला भन्ने विचार प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ ।

* संस्कृत के हो ?

सामान्य रूपमा संस्कृत एउटा भाषा हो । उपलब्ध भाषिक प्रमाणका आधारमा संस्कृत धेरै पहिलेदेखि संसारमा निरन्तर अस्तित्वमा छ । समयक्रमले यसलाई कहिले उत्कर्षमा पुऱ्याएको छ त कहिले शिथिल बनाएको छ । लामो इतिहास र असङ्ख्य प्रयोक्ताले ल्याएको परिवर्तन र परिष्कारले संस्कृत सुसंस्कृत बनेको छ । मानवीय जीवनभोगाइका सूक्ष्मतम तहसम्म संस्कृत व्याप्त बनेको छ भने सामान्यभन्दा सामान्य व्यावहारिक ज्ञानदेखि उच्चतम चिन्तनको अजस्र स्रोतसमेत बनेको छ । भाषिक, आर्थिक, वैचारिक र ऐतिहासिक सबै दृष्टिले सम्पन्न संस्कृतले मानवमात्रको नभएर समग्र सृष्टि सञ्चालन र सन्तुलनका गहनतम सूत्र प्रतिपादन गरेको छ । विश्वबन्धुत्व र सहअस्तित्वका उदात्त चिन्तन निर्माण गरेको छ । छोटोमा भन्दा संस्कृत भाषासाहित्य वा वाङ्मयले समृद्ध सभ्यता निर्माण गरेको छ र व्यवस्थित छुट्टै जीवनपद्धति विकास गरेको छ । यही संस्कृतको महनीय गौरव र पहिचान हो । त्यो गौरवलाई बुँदागत रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ ।

• *संस्कृत सर्वप्राचीन भाषा  हो ।

वर्तमानमा संसारमा प्रचलनमा रहेका भाषाहरूमध्ये संस्कृत सर्वप्राचीन भाषा हो । अस्तित्वमा रहेका भाषाहरूको ऐतिहासिकताको अध्ययन गरेर भाषाशास्त्रीहरूले संस्कृतको ऋग्वेदलाई सर्वप्राचीन भाषिक नमुनाको रूपमा चिनाएका छन् । अध्येताहरूका बीच वेदको रचनाकाल र स्थानका बारेमा मतभिन्नता छ । कसैले ऋग्वेदलाई ई. पू. १५०० तिरको मानेर आजभन्दा करिब ३५०० वर्ष पुरानो मानेका छन् । त्यस्तै कसैले यसलाई ५००० वर्ष पुरानो मानेका छन् भने संस्कृतका ज्ञाताहरूले वैदिक ज्ञानपरम्परालाई अनादि मान्दै आएका छन् । आधुनिक भाषाविज्ञानअन्तर्गत कुनै पनि भाषाको ऐतिहासिक स्थान, प्रयोक्ता र स्वरूपको अध्ययन गर्ने ऐतिहासिक भाषाविज्ञानले पनि ऋग्वेदलाई पुरानो नमुना मानी संस्कृतको सर्वप्राचीनता सिद्ध गरेको छ । आधुनिक भाषाशास्त्रीहरूको आवधिक गणना र संस्कृत साहित्यशास्त्रीहरूको निरवधिक गणना, यी दुवैले संस्कृतको सुदीर्घ इतिहास सिद्ध गरेका छन् । भाषाको सन्दर्भमा ऐतिहासिकताको ठूलो महत्त्व हुन्छ । नदी वेगेन शुद्ध्यति अर्थात् नदी वेग(निरन्तरको बहाव) ले शुद्ध (स्वच्छ) बनेझैँ निरवच्छिन्न अस्तित्वले भाषामा पनि स्वच्छता आउँछ । भाषिक स्वच्छता, वार्णिक परिष्कार, आर्थिक स्पष्टता, प्रयोग वैविध्यता, संरचनात्मक भव्यता, शब्दगत सम्पन्नता आदि बहुरूपमा देखा पर्दछ । यसको अर्थ जुन भाषाले जति लामो अस्तित्व जीवन्त राख्यो, त्यो भाषा त्यति नै सम्पन्न हुन्छ । लामो कालखण्डमा आएका विभिन्न रूचि र क्षमताका प्रयोक्ताहरू व्यहोरेर गतिशील बनेको भाषामा यी प्रत्येक भाषिक प्रयोक्ताहरूको परिष्कार र चिन्तन गाँसिएको हुन्छ । पुस्तान्तरणसँगै आएको परिष्कार र परिमार्जनले भाषा उत्तरोत्तर झनै सरल, सरस र सुबोध्य बनेको हुन्छ । संस्कृत भाषाको यो दीर्घ इतिहासले ती सबैखाले परिष्कार प्राप्त गरेको छ । त्यसैले संस्कृतभाषा सुसंस्कृत प्राचीन भाषाका रूपमा उहिलेदेखि अहिलेसम्म पनि अस्तित्वमा रहिरहेको छ ।

• संस्कृत सुव्यवस्थित भाषा हो ।

भाषिक व्यवस्थापनका बाह्य र आन्तरिक गरी दुई पक्ष हुन्छन् । बाह्य पक्षअन्तर्गत वर्ण, पद, पदावली, वाक्यांश र वाक्यजस्ता आधारभूत एकाइहरू पर्दछन् भने आन्तरिक पक्षमा अर्थ, भाव वा संकेत र सौन्दर्यजस्ता अनुभवगम्य कुराहरू पर्दछन् । जुन भाषाको संरचनापक्ष स्पष्ट र सार्थक हुन्छ, त्यो भाषाको बाह्य संरचना व्यवस्थित मानिन्छ । त्यसैगरी जुन भाषाको आर्थिक संकेत सुनिश्चित हुन्छ, भाव वा विचार स्पष्ट हुन्छ र सौन्दर्य अनुभवगम्य हुन्छ, त्यो भाषाको आन्तरिक पक्ष सबल मानिन्छ । जुनसुकै भाषामा यी सबै पक्ष नहुन सक्छन् तर संस्कृतभाषा बाह्य र आन्तरीक दुवै किसिमले सुव्यवस्थित भाषा हो । भाषिक गुणस्तरको कसी लगाउने काम भाषाशास्त्रीहरूको हो । प्राचीनदेखि अर्वाचीनसम्मका भाषाशास्त्रीहरूले संस्कृतलाई सुव्यवस्थित भाषका रूपमा प्रशंसा गरेका छन् । संस्कृत भाषामा प्रयुक्त वर्णहरूको स्वरूप, संरचना, संकेत र प्रयोग ज्यादै व्यवस्थित छ । चलनचल्तीको भाषामा भन्दा वैज्ञानिक छ । कुन वर्णको वास्तविक उच्चारण के हो ? उच्चारणस्थान कुन हो ? निश्चित स्थानबाट उच्चरित निश्चित स्वर र स्वरूपको वर्णले कुन भाव वा विचारको संकेत गर्छ ? कुन वर्ण कुन-कुन परिवेशमा घटित हुन सक्छ र कुन-कुन परिवेशमा किन घटित हुन सक्दैन जस्ता यावत् वार्णिक अनुशासनलाई संस्कृत व्याकरणले सुनिश्चित गरेको छ । कुन वर्ण कुन उच्चारण अवयवबाट उच्चरित हुन्छ र त्यो उच्चारणले कस्तो शारीरिक सन्तुलन बनाउँछ भन्ने शरीर विज्ञानको तहसम्म पनि संस्कृत व्याकरणविज्ञान पुगेको छ । यो क्रम केवल वर्णमा मात्र सीमित नभएर संस्कृतका पद, पदावली, उपवाक्य, वाक्य, अनुच्छेद र सङ्कथनका तहसम्म पनि उत्तरोत्तर प्रगाढ र व्यवस्थित बनेको छ । यसैगरी संस्कृतको अर्थव्यवस्था पनि ज्यादै स्पष्ट र वस्तुनिष्ठ छ । संस्कृतमा प्रयुक्त प्रत्येक भाषिक तत्त्वले व्यष्टि-व्यष्टिले समष्टिको र समष्टिले व्यष्टि-व्यष्टिको अर्थ द्योतन गरेका हुन्छन् । यो दुर्लभ भाषिक वैशिष्ट्य हो । सौन्दर्यविन्यास संस्कृतको अर्को अद्वितीय विशेषता हो । सरल भाषामा गम्भीर विचार अनि प्रौढ आलङ्कारिक भाषामा सुबोध भाव संस्कृतको कलात्मक व्यवस्था हो । यी बहुविध व्यवस्थाहरूले व्यवस्थित संस्कृत भाषा एउटा सुव्यवस्थित भाषा हो ।

• संस्कृत समृद्ध भाषा हो ।

कुनै कालखण्डको अमुक भूखण्डमा बोलिँदैमा र लेखिँदैमा कुनै पनि भाषा समृद्ध हुन सक्दैन । त्यसका निम्ति सम्बन्धित भाषामा केही अभिलक्षण विकसित भएको हुनुपर्दछ । भाषाविद्हरूले भाषिक समृद्धि मापनका सूचकहरू निर्धारण गरेका छन् । अध्येताहरूका अनुसार व्याकरण, कोश, साहित्य, दर्शन र इतिहास भाषिक समृद्धि मापनका सूचकाङ्क हुन् । यी सूचकाङ्कमा जुन भाषा अब्बल ठहरिन्छ, त्यो भाषा नै समृद्ध भाषा मानिन्छ । स्थान र प्रयोक्ताको पनि भाषिक सम्पन्नतामा योगदान रहे तापनि ती सहयोगी कारणमात्र मानिन्छन् । सम्बन्धित भाषाको व्याकरण, कोश, साहित्य, दर्शन र इतिहास नै भाषिक समृद्धिका मुख्य अभिलक्षण हुन्छन् । यसको अर्थ जुन भाषाको संरचनात्मक पाटोको व्यवस्थापन गर्ने व्याकरण व्यवस्थित छ, जुन भाषाको मुख्य ढुकुटी शब्दभण्डार भरिलो छ, जुन भाषाको भाषिक सौन्दर्यको प्रतिरूप साहित्य समृद्ध छ अनि जुन भाषामा कालजयी दर्शन र इतिहास लेखिएको छ त्यो भाषा समृद्ध हुन्छ । संस्कृतमा यी सबै अभिलक्षण पूर्ण रूपमा घटित हुन्छन् । संस्कृत व्याकरण संसारकै व्यवस्थित र वैज्ञानिक व्याकरण मानिन्छ, जसले यो गोलार्धमा मात्र नभएर अन्य गोलार्धमा समेत सूचना प्रसारण गर्ने ताकत राख्दछ । अरबौँ परिष्कृत शब्द भएको संस्कृत शब्दभण्डार वा कोशसँग तुलना गर्ने संसारमा आजसम्म अर्को कुनै कोश छैन । लोकोत्तर आह्लाद प्रदान गर्ने संस्कृत साहित्य-कला विश्व प्रशंसित छ । संसारका प्रायः सबै दर्शनहरू संस्कृतकै हात समाएर विश्वयात्रा गरिरहेका छन् र सृष्टिका सबै इतिवृत्तलाई संस्कृतले इतिहासका रूपमा सजाएको छ । सारमा भन्दा संस्कृतभित्र संसार समेटिएको छ अथवा संस्कृत संसारभर फैलिएको छ । त्यसैले संस्कृत सबै कोणबाट समृद्ध छ ।

• संस्कृत किन ?

संस्कृत किन ? भन्ने प्रश्नले संस्कृतको उपयोगितालाई संकेत गर्छ । प्रयोजनविना कुनै पनि वस्तु र कार्यप्रति अभिरूचि नहुने भएकाले संस्कृतको उपयोगिता वा प्रयोजनको चासो हुनु स्वाभाविक नै हो । अध्येताहरूले संस्कृतलाई बहु-उपयोगी भाषा, साहित्य, दर्शन र सभ्यताका रूपमा चिनाएका छन् । संस्कृतको सुदीर्घ इतिहास, प्रयोग, प्रयोक्ता र निरन्तरको परिचर्चा स्वयंले पनि यसको उपयोगिता प्रष्ट्याएको छ । जीवन भोगाइका सामान्य विधि-व्यवहारदेखि विशिष्टतम उपलब्धिको कारक बनेको संस्कृतलाई निश्चित प्रयोजनमा समेट्न सम्भव छैन । हाम्रो जीवनका सबै सन्दर्भहरूमा संस्कृत उपयुक्त छ । निश्चित प्रयोजन वा उद्देश्यको घेरामा नभई सार्वभौम चिन्तनका रूपमा प्रवर्धित संस्कृत हाम्रा सबै गतिविधिको निर्देशक छ र हुन सक्छ । सार्थक जीवन निर्माणमा संस्कृतले दिने प्रेरणा र सन्तुलन अतुलनीय छ । व्यक्ति, समाज, राष्ट्र र प्राणीजगत्‌कै संवर्धनमा संस्कृतको सदाचार शिक्षा ज्यादै कल्याणकारी छ । कलह र द्वन्द्वको समाधान अनि वैश्विक समरसताको सुगन्ध फैलाउनमा संस्कृत अग्रणी छ । सांसारिक सुख शान्ति र समृद्धिका अलावा पारमार्थिक आनन्दानुभूतिमा समेत संस्कृत उत्तिकै उपयोगी छ । सर्वोपयोगी संस्कृतको उपयोगितालाई यसरी पनि बुझ्न सकिन्छ -

•  जीवनका निम्ति संस्कृत

संस्कृत एउटा भाषामात्र नभएर सिङ्गो सभ्यता हो । सभ्यता जीवनसँग जोडिएको हुन्छ । समृद्ध जीवनले सभ्यतालाई जीवन्त राख्छ । जिउँदो सभ्यतामा जीवनका प्रत्येक पाटा पुष्टिएका हुन्छन् । संस्कृत सभ्यता धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष सबै कोणले समुन्नत छ । सामान्य व्यवहारदेखि परमार्थसिद्धिसम्मका कलाले भरिपूर्ण छ । जीविकोपार्जनका अनेक उपायदेखि सार्थक जीवननिर्माणका रहस्यहरूले भरिएको छ । कर्मवादीहरूलाई संस्कृतले काम गर्ने सीप सिकाएको छ । साधकहरूलाई भगवत्प्राप्तिको उपाय बताएको छ र जीवनरहस्य बुझ्न चाहनेहरूलाई जीवनको याथार्थ्य बोध गराएको छ । व्यक्तिको रूचि र क्षमताअनुसार व्यावहारिक सुख-सुविधा प्राप्तिका अनेक विधि-पद्धति सिकाएको छ, एकबाट अनेक बन्ने र अनेकलाई एकमा समेट्ने वैचारिक रहस्य बुझाएको छ । सहअस्तित्व र परोपकारको चिन्तनबाट मानवीय सर्वश्रेष्ठत्व सिद्ध गरेको छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा किन बाँच्ने ? र कसरी बाँच्ने ? भन्ने आदर्श देखाएको छ । कायिक, वाचिक र मानसिक शान्तिका अनेकन् उपाय बताएको छ । समग्रमा संस्कृत सभ्यताले सफल र सुन्दर जीवन निर्माणका बहुविध कला सिकाएको छ । अर्को शब्दमा भन्दा मानवीय जीवन व्यवस्थापनका अनेकौँ उपाय सुझाएको छ । यसरी गौरवमय जीवनको सपना देख्ने आजको मान्छेका निम्ति संस्कृतवाङ्मय अत्यन्त उपयोगी छ ।

•  सदाचारका निम्ति संस्कृत

आजको युग प्रयोग र उपभोगको युग हो । त्यसैले आज हरेक वस्तु र तथ्यलाई स्थापित सिद्धान्तको साँचोमा ढालेर त्यसको मूल्य निर्धारण गरिन्छ । प्रयोगवादको यो कसीबाट मान्छे पनि अछुतो रहन सकेको छैन । निर्माणको यो युगले मान्छेको विनिर्माण गरिरहेको छ । हामीले प्रयोग गरिरहेका आधारभूत तहदेखि उच्च तहसम्मका औपचारिक, अनौपचारिक शैक्षिक सिकाइहरू र तिनका कक्षाहरू कृत्रिम विचारका कारखाना बनेका छन् । निश्चित उद्देश्य प्राप्तिका निम्ति बितेको इतिहास पढाउने ती कारखानाले व्यक्तिको आवश्यकतालाई भन्दा उपयोगलाई महत्त्व दिनु स्वाभाविक नै हो । यसको परिणाम आज मान्छे निर्माण हुन थालेको छ । निर्माणसँगै मान्छेका स्वतन्त्र आचार-विचार र संस्कार हराउँदै गएर मान्छे जड बनेको छ । मान्छेको मूल्य के हो ? किन हो ? मान्छे स्वयंलाई थाहा नहुने परिस्थिति निर्माण हुँदै छ । यो ठूलो मानवीय सङ्कट हो । यसबाट उन्मुक्तिका निम्ति सत्यचिन्तन र व्यवहारको प्रशिक्षण अत्यावश्यक छ । विश्वसमाजमा देखिएका प्रायः चिन्तनहरूले त्यो वस्तुसत्यलाई आधार बनाएको देखिँदैन । यस्तोमा संस्कृत ज्ञानपरम्परा र व्यवहार धेरै हदसम्म उपयोगी देखिएको छ । व्यक्तिलाई उसको नैसर्गिक स्वभाव र कर्तव्यमा अडिग गराउने संस्कृतको सदाचारशिक्षा ज्यादै उपयोगी छ । उन्मादित मान्छेलाई सन्तुलनमा राख्न संस्कृत महर्षिहरूले अबलम्बन गरेका प्रयत्न र पद्धति आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । यसर्थ मानवीय विधिव्यवहारको सन्तुलनका निम्ति आज पनि संस्कृतको महत्त्व छ ।

•  सह-अस्तित्वका निम्ति संस्कृत

सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः, सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःखभाग् जनः अर्थात् सबै सुखी होऊन्, सबै निरोगी होऊन्, सबैको कल्याण होस्, कसैले पनि दुःख भोग्न नपरोस्; यी संस्कृतका आधारभूत मान्यता हुन् । यी मान्यताले अनादि सृष्टिको सार्वभौम सह-अस्तित्व सिद्धान्तलाई प्रष्ट्याएका छन् । सामूहिक अस्तित्वको साङ्लोमा नै संसार अडिएको छ । हाम्रो अस्तित्व एकल नभएर सामूहिक अस्तित्वमा जोडिएको छ । हामीभित्र अनन्त ‘म’हरू जोडिएका छन् । ‘म’लाई हामी बनाउन र हामीभित्र प्रत्येक ‘म’ देख्न संस्कृत दृष्टि अनिवार्य हुन्छ । संस्कृत भाषासाहित्यले एकलाई अनन्तमा पुऱ्याउने र अनेकलाई एकमा समेट्ने अनौठो कला सिकाउँछ । सँग-सँगै हिडौँ, सँग-सँगै बोलौँ, एकले अर्काको व्यवहार र विचारलाई सम्मान गरौँ भन्ने सन्देश दिन्छ । व्यक्तिवादी चिन्तन र व्यवहारबाट आजको विश्व आक्रान्त छ । वैयक्तिक अहम्‌ले अस्तित्व धरापमा परेको छ । अस्तित्वको सङ्कट अप्राकृतिक घटना हो । मान्छेमा आएको विचलन, प्रकृतिमा देखिएको परिवर्तन, जीवनचक्रमा उत्पन्न असन्तुलनजस्ता अनपेक्षित घटनाले विश्व नै दुर्घटनातर्फ धकेलिएको अनुभव हुन थालेको छ । यो असन्तुलित परिस्थितिलाई सन्तुलनमा ल्याउन सह-अस्तित्वको विचार र व्यवहार अपरिहार्य हुन्छ । विश्वमा विकसित चिन्तनहरूमध्ये संस्कृत चिन्तनले सह-अस्तित्वको चिन्तनलाई अपेक्षाकृत बढी महत्त्व दिएको छ । यसरी आजको विभाजित विश्व र मानवलाई एकताको न्यानो अङ्गालोमा बाँध्नका निम्ति पनि संस्कृत उपयोगी बन्दै गएको छ ।

• ज्ञानका निम्ति संस्कृत

सा विद्या या विमुक्तये अर्थात् त्यो विद्यामात्र असली विद्या हो, जुन विद्याले मुक्ति दिलाउँछ । वास्तविक ज्ञान दिलाउने संस्कृत मोक्षविद्या हो । ज्ञानविना मुक्ति सम्भव छैन । मान्छेको यथार्थ स्वरूप सत्, चित् र आनन्द हो । यहाँ चिदंशले ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्छ । त्यसैले हरेक मान्छे ज्ञानी बन्न चाहन्छ । त्यो उसको नैसर्गिक स्वभाव हो । संस्कृतले सामान्यमा संसारका सबै वस्तु, व्यापार र व्यवहारको जानकारीमूलक ज्ञान प्रदान गर्दछ भने विशेषमा सांसारिक पदार्थको क्षणभङ्गुरता र पारमार्थिक सत्यको अमरताको बोध गराउँछ । अर्को शब्दमा भन्दा संस्कृतले अज्ञानको अँध्यारोबाट मान्छेलाई ज्ञानको उज्यालोतर्फ डोऱ्याउँछ अर्थात् सङ्कीर्ण भाव र विचारको प्रतिमूर्ति मान्छेलाई संस्कृतले उदात्त भाव र विचारको धनी बनाइदिन्छ । वेदका उदात्त विचारको श्रवण, मनन र निदिध्यासनले मानवीय ज्ञानको क्षितिज फराकिलो बन्दछ । तपस्वी ऋषिमुनिका सत् उपदेशले भरिपूर्ण पुराण साहित्यको अध्ययनले मानवीय चेतना विराट् बन्दछ । विराट् चेतनाले व्यक्तिलाई पनि विराट् बनाउँछ । महान् मान्छेले नै सृष्टिको व्यापक व्यवस्था बुझ्दछ र लघुचिन्तनको मान्छे महामानव बन्दछ । प्रत्येक व्यक्तिको महानताले विश्वलाई पूर्ण बनाउँछ । यसरी व्यावहारिक र पारमार्थिक सबैखाले ज्ञानका निम्ति संस्कृत अपरिहार्य छ ।

• संस्कृत कसरी ?

संस्कृत कसरी ? भन्ने प्रश्न आज फेरि संस्कृतलाई के कसरी जनजीवनको साक्षी बनाउन सकिन्छ ? भन्ने जिज्ञासामा केन्द्रित छ । परिवर्तित समय र सन्दर्भमा समाधान जटिलजस्तो पनि देखिन्छ । परम्परित चिन्तन र मूल्य मान्यताबाट पलायन हुँदै गरेको मान्छेले सदियौँको आदर्शलाई कसरी अवलम्बन गर्न सक्ला ? अथवा नयाँ-नयाँ शताब्दीका बेलगाम मान्छेका उन्मुक्त आकाङ्क्षालाई परम्परित सभ्यताले कसरी पूर्ण गर्न सक्ला ? भन्ने शङ्का पनि उब्जिएको छ । समस्याकै बीचबाट समाधान निस्किने सत्यलाई स्वीकार्दा उपायहरू पनि उत्तिकै देखिन्छन् । यसका निम्ति व्यक्ति, समाज र राष्ट्रले व्यष्टि र समष्टिमा आ-आफ्ना केही कर्तव्य भने पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ । जसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ -

•  वैयक्तिक कर्तव्य

सबैभन्दा पहिले हामी प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो सभ्यता, संस्कार र इतिहासलाई सर्वोपरि गौरवका रूपमा स्वीकार्नुपर्छ । पुर्खाको पवित्र पौरखले उपार्जित ज्ञान, सीप र चिन्तनमा आफ्नो अस्तित्व जोडिएको कुरा बुझ्नुपर्छ । विगतका कमी-कमजोरीहरू सच्याएर आफ्नै संस्कार र सभ्यता फैलाउने र त्यसैमा जीवन मौलाउने सपना देख्नुपर्दछ । यसो गऱ्यौँ भने विश्व सभ्यताको जननी हाम्रो संस्कृत जीवनपद्धति पुनः पल्लवित हुन्छ । अर्काको पछि लागेर हामीले हाम्रो भाषा, ज्ञान, दर्शन, चिन्तन र सभ्यतालाई होच्यायौँ वा बिर्सियौँ भने हामी धोवीको कुकुरजस्तो घर न घाटको हुन पुग्छौँ । संस्कृतविना हाम्रो ऐतिहासिक गौरव कल्पनासम्म गर्न नसकिने तथ्यलाई यथाशीघ्र बुझेर अनुपालन गऱ्यौँ भने संस्कृत पुनः जन-जनको धन हुने निश्चित छ ।

•  सामाजिक कर्तव्य

समाज व्यक्ति-व्यक्तिको सामूहिक स्वरूप हो । त्यहाँ भिन्न-भिन्न रूचि, सीप र विशेषता बोकेका धेरैथरी मानिसहरूको उपस्थिति हुन्छ । अनेकथरी विचार र व्यवहारको सम्प्रेषणबाट छुट्टै सामाजिक मान्यताको जन्म हुन्छ । त्यसैलाई समाजले आफ्नो पहिचान मानी सामाजिक व्यवहार चल्छ । सामूहिक व्यवहार आफ्नो मौलिक पहिचानसँग जोडिनुपर्छ । त्यसो भयो भने समाज समृद्ध बन्छ । हाम्रो समाजको बीज वैदिक चिन्तन हो । सामाजिक अगुवाहरूले यो कुरा अविलम्ब बुझ्नुपर्छ र समाजका अन्य सदस्यलाई पनि बुझाउनुपर्छ । संस्कृत ज्ञानधारामा प्रवाहित सामाजिक चिन्तन र व्यवहार नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न प्रत्येक नागरिक जति उत्सुक हुनुपर्छ, त्योभन्दा बढी फिरङ्गी चिन्तन र व्यवहारको दुष्प्रभाव रोक्न सचेत हुनुपर्छ । ‘उहिलेका कुरा खुइले’ भन्दै विगतलाई बेवास्ता गरी कमजोर बनेका हामीलाई संस्कृत र संस्कारको विकासले बलियो बनाउने छ । त्यसका निम्ति समाजले हाम्रा मौलिक चिन्तनका धरोहर र प्राकृतिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्नुपर्दछ । हाम्रा भाषिक, वैचारिक, सांस्कृतिक, सामाजिक तथा धार्मिक क्षेत्रका राम्रा कुराको परिपालन र प्रचार-प्रसारमा लाज मान्नुहुँदैन । यतिमात्रले पनि हाम्रो मौलिक सम्पत्ति संस्कृत सभ्यताको पुनर्जन्म हुन सक्छ ।

• राष्ट्रिय कर्तव्य

राष्ट्र चार किल्लाभित्रको भूगोल वा माटोमात्र नभएर भाषा, संस्कृति, संस्कार, वेषभूषा, चिन्तन र पहिचानसहितको एउटा सिङ्गो सभ्यता पनि हो । त्यसैले प्रत्येक राष्ट्रको आफ्नो मौलिक भाषा हुन्छ, वेषभूषा हुन्छ, रहनसहन हुन्छ, चिन्तन-मनन हुन्छ र भौगोलिक छुट्टै पहिचान हुन्छ । राष्ट्रको पहिचानमा त्यो माटोको सुगन्ध मिसिएको हुन्छ । राज्यले आफ्नो सुगन्ध पहिल्याएर त्यसलाई फैलाउनुपर्छ अनिमात्र राष्ट्र बलियो हुन्छ । नेपाल हिमाली सभ्यता र सुसंस्कृत वैदिक चिन्तनको उद्गमभूमि हो । यही धर्तीमा स्फुरण भएका चिन्तनहरू विश्वमा प्रसिद्ध दर्शन बनेर प्रख्यात बनेका छन् । त्रिकालदर्शी ऋषि-महर्षिका उदात्त चिन्तनले आज पनि विश्वलाई आकर्षित गरिरहेको छ । तर दुःखको कुरा हामीले आफ्नै गौरवशाली इतिहास र पहिचान भुल्ने प्रयत्न गरिरहेका छौँ । हाम्रो राज्य मूकदर्शक बनिरहेको छ । जसको परिणाम हाम्रो मौलिक शिक्षाप्रणाली मासिएको छ, संस्कार र संस्कृतिको खम्बा भाँचिएको छ र विचार र विज्ञान बङ्ग्याइएको छ । यतिमात्र होइन राज्यका सबै तह र तप्कामा मौलिक पहिचान मेटाउने उद्दण्ड विचार मौलाउँदै गएको छ । यो अक्षम्य गल्तीलाई राज्यले अविलम्ब सच्याउनुपर्छ । संस्कृत र संस्कारको आलोकलाई राष्ट्र सञ्चालकहरूले खुल्ला आँखाले हेर्न सक्नुपर्छ । आफ्नो वास्तविक पहिचानका निम्ति कतै सच्चिनु परे पनि हिच्किचाउनु हुँदैन । राष्ट्रका मूल आधार शिक्षा, समाज र चिन्तन मौलिक बनाउन सक्यौँ भने संस्कृत ज्ञानधारालाई प्रवाहित हुनबाट कसैले रोक्न सक्दैन ।

उपसंहार

समग्रमा संस्कृत विश्वको सर्वप्राचीन र सुव्यवस्थित भाषासाहित्य/वाङ्मय/ज्ञानधारा हो । संसारका अन्य भाषासाहित्यका तुलनामा यो ज्यादै समृद्ध छ । संस्कृतको अध्ययन-अध्यापन र चिन्तन-मननले आज पनि मानवीय जीवन समृद्ध बन्न सक्छ । मर्यादित व्यक्तिचरित्रको निर्माणमा संस्कृतजस्तो सबल सूत्र अर्को कुनै छैन । आपसी घृणा र विद्रोहको कुत्सित कुण्ठा हटाएर विश्वबन्धुत्व र मानवीय सह-अस्तित्वको भाव सञ्चार गर्न संस्कृत अचुक औषधि हो । व्यावहारिक कर्मकौशलदेखि पारमार्थिक सत्य प्राप्तिका निम्ति समेत संस्कृत सक्षम छ । यति धेरै महत्त्व भएर पनि वर्तमानमा संस्कृत उपेक्षित छ । ऋषिमुनिको सिद्धतपस्थली नेपाल र तिनका सन्तान हामी नेपालीका बीचमा संस्कृतको यो लोपोन्मुख अवस्था ज्यादै दुःखद कुरा हो । यो दुःखबाट अविलम्ब मुक्ति चाहने हो भने व्यक्ति, समाज र राष्ट्रले आ-आफ्ना जिम्मेवारी पूरा गर्न ढिलो भइसकेको छ तर हामी समयमै सच्चियौँ भने नयाँ शताब्दीको नयाँ पुस्ताले पनि संस्कृतमा गौरव गर्ने छ ।