स्वर्गद्वारी महाप्रभु

स्वर्गद्वारौलाई देश र विदेशमा चिनाउने महाप्रभु कपिलानन्द नै भए पनि स्वर्गद्वारी र 'सखिको लेख' वरपर गरेर आफ्नो तपस्याले स्वर्गद्वारीको घनघोर जङ्गललाई स्वर्गको द्वार बनाउने चाहिं महाप्रभु हंसानन्दगिरि नै हुन् । यसमा सन्देह छैन । हंसानन्दगिरि महाराजको नाम लुप्त भएर सबै भन्दा ठूलो प्रचारमा आएको नाम स्वर्गद्वारी महाप्रभु हो । स्वर्गद्वारी महाप्रभुको बारेमा पनि अनेक किम्बदन्तीहरू छन्। अहिले सम्म उनको बारेमा भने जस्तो खोज भएको छैन। यद्यपि दुई चार वटा पत्रपत्रिकाहरूमा स्वर्गद्वारी महाप्रभुको बारेमा कतिपय लेखहरू लेखिएको देखियो । ती पर्याप्त छैनन् । धेरै मात्रामा भ्रमात्मक छन् । ती सबै कुरा औल्याउँदा ठाउँ नपुग्ने भयो। अतः महाप्रभुले भनेकै वंशावली अलिकति सारिदैछ त्यस वंशावलीमा यस्तो लेखेको रहेछ -

वंशावली

अत्रि, आतस्य (आपस्तम्ब !) ईशावासी, तीन प्रवर उत्तिमशाखा, गौतमगोत्र, अत्रिका सन्तान गजुरेल राजाका काजी कालु र मेधु थिए। मेधुका छोरा बृहस्पति भए । वृहस्पतिका छोरा वनदेव र मनसुराम थिए। वनदेवका छोरा मनुदत्त र भानुदत्त थिए । भानुदत्तका जेठा छोरा अमृत माहिला छोरा नरोत्तम र कान्छा छोरा मुमुक्षु थिए । मुमुक्षु उपाध्यायका सन्तान गोविन्दगिरि र लक्ष्मीगिरि भए। जेठा अमृतको छोरा रतनलाल गौतम भए । रतनलाल गौतमका छोरा वासुदेव गौतम भए। वासुदेवका छोरा अनिरुद्ध भए।अनिरुद्ध गौतमका क्षेत्रिणी पट्टिका जेठा छोरा नारायण, माहिला उदयराम र कान्छा मोतिराम (लाल) थिए । ती मध्ये जेठा नारायण पछि गएर स्वर्गद्वारि महाप्रभु नारायणगिरि (नारायणानन्दगिरि) हंसगिरि हंसानन्दगिरि आदि नामले पुकारिनुभयो । स्वर्गद्वारि महाप्रभु नाम त अत्यन्त प्रचलित छ । शेषनाम ठाउँ ठाउँका विज्ञजनहरूले भन्नुभएको छ । गृहस्थाश्रमको नाम नारायण भएको हुनाले नारायणगिरि नारायणानन्दगिरि हुनु निकै सम्भव छ। परन्तु हंसगिरि र हंसानन्दगिरि कतै लेखिएको र कतै भनेको सुनिन्छ । जे भए पनि स्वर्गद्वारि महाप्रभु हुँदै हुन् र गौतम क्षेत्रीय बालक थिए । स्वर्गद्वारि महाप्रभुको दीक्षा गुरु १०८ स्वामी सच्चिदानन्दगिरि हुनुहुन्थ्यो । उहाँको समाधि स्वर्गद्वारिमा छँदैछ । यस रीतिले स्वर्गद्वारि महाप्रभु हंसानन्दगिरिजी दशनामी संन्यासीहरूमा जूना अखाडा बारमडीका हुनुहुन्छ । यो तथ्य दाङ् निवासी राम प्रसाद पोखरेलजीले स्वर्गद्वारि महाप्रभुजीको जीवनी लेख्दा लेखेका छन् । ऋषिकेश नेपाली क्षेत्रका संस्थापक अनन्तानन्दगिरि स्वामीजी पनि सच्चिदानन्द स्वामीकै शिष्य हुनुहुन्थ्यो ।

महाप्रभुको जन्मभूमि

राप्ती अञ्चल प्यूठान जिल्ला सल्यानभित्र पर्ने वर्तमान रोल्पा जिल्लाको रुम्टी गाउँमा महाप्रभुले नारायणको नामले जन्म लिनुभएको थियो। उहाँको जन्म वि.सं. १९१६ मा भएको हो । उहाँको पिताको नाम अनिरुद्ध तथा माताको नाम चेतकुमारी थियो महाप्रभुले आफ्नो मातृदेवको समाधि स्वर्गद्वारीमा नै लगाइदिनु भयो। चेतकुमारी जावलगाउँकी खड्‌का क्षेत्रीकी छोरी थिइन्। यिनैका जेठा छोरा नारायण स्वर्गद्वारी महाप्रभु हुन् । वर्तमान महन्त नर्मदानन्दगिरिको भनाइ अनुसार महाप्रभुले वि.सं. १९५१ सालमा स्वर्गद्वारीमा पदार्पण गर्नुभयो र वि.सं. १९६० मा गुरुस्वामी सच्चिदानन्दगिरिबाट सन्यास दीक्षा लिनुभयो । त्यसपछि हंसानन्दगिरि नाम राखियो। हंसानन्दगिरि महाराज बाल्यकालदेखिनै योगी तथा चमत्कारी बालकको रूपमा देखा परे। स्वर्गद्वारी परिपट्टि सखिको लेखमा केही वर्ष स्वामी कृष्णानन्दजीसँग बसेपछि स्वर्गद्वारी आउनुभएको हो । स्वर्गद्वारीमा आएपछि महाप्रभुले अखण्ड कहिले ननिभ्ने यज्ञकुण्ड बनाएर सर्वदा होम गरिरहने व्यवस्था बनाउनुभयो । वेद- विद्यालय पनि खोल्नुभयो। यज्ञशाला, वेदविद्यालय चलाउनको लागि १२०० बिगा जति जमीनको व्यवस्था गर्नुभयो । यसरी साधु, सन्त, महन्त, कोठारी, भण्डारी, पुजारी, विद्यार्थी, अध्यापक, सेवक आदि मिलाएर २५० जना जति मान्छेको आवास, खाने, पिउने व्यवस्था गर्नुभयो । महाप्रभुले आफ्नो समयमा हजार गाई आफ्नो गौशालामा राख्नुभएको थियो ।

शिष्यपरम्परा

स्वर्गद्वारीलाई नाम र कामले देश र विदेशमा चिनाउने महाप्रभु कपिलानन्द भए पनि
आफ्नो अभिन्न प्रियशिष्य पुजारी बोधानन्दगिरि थिए। त्यसपछि मुक्तानन्दगिरि परमहंसगिरि,सूर्यगिरि, अमरानन्दगिरि, महेश्वरानन्दगिरि, शङ्करानन्दगिरि, बह्माभ्यासानन्दगिरि आदि धेरै शिष्य भए। यी मध्ये सूर्यगिरि शङ्करानन्दगिरि र ब्रह्माभ्यासानन्द गिरि महाप्रभुका शिष्यहरूमा सवै भन्दा धेरै चम्किए। महाप्रभुमा एउटा विशेषता देखिन्छ अमारानन्दगिरि भोजपुरका माझी थिए । उनलाई पनि शिष्य बनाएर महाप्रभुले उदारताको परिचय दिनुभएको छ । तर नाति शिष्य नै भए पनि महाप्रभु कपिलानन्दगिरिको देन स्वर्गद्वारीले भुल्नु हुँदैन । यसरी स्वर्गद्वारी शिष्य र प्रशिष्यहरूले झपक्क फल्दै फुल्दै गरेको बेला वि.सं.१९९७ मा आफ्नै कुटिया स्वर्गद्वारीमा महाप्रभु हंसानन्दगिरिजी स्वर्गारोहण गर्नुभयो । उहाँ नेपाल राष्ट्रको एउटा विभूति हुनुहुन्थ्यो ।