समाजको सर्वपक्षीय समुन्नतिमा संस्कृतशिक्षा

प्रस्तुति - डा. निर्मलमणि अधिकारी 

यो कार्यपत्र २०७४ श्रावण ९,१० र ११ गते शङ्कराचार्यमठ, पशुपति ,देवपत्तन, काठमाण्डौँमा भएको विद्वत्सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको थियो । यसमा डा. जगमान गुरुङ्गले समीक्षा गर्नुभएको थियो ।

१. विषयप्रवेश

प्रस्तुत कार्यपत्रमा मुख्य दुई भाग रहेका छन् । पहिलो भागमा संस्कृतशिक्षा भन्ने अवधारणाबारे विमर्श प्रस्तुत गरिएको छ । शीर्षकमा परेको सर्वपक्षीय समुन्नति अवधारणाबारे दोस्रो भागमा परिचर्चा गरिएको छ।

यो कार्यपत्रमा विमर्श, परिचर्चा एवं सुझावका क्रममा आएका तथ्यहरू बोधात्मक दृष्टिकोण सम्बन्धी एक त्वरित एवं लघु आकारको अध्ययन (Perception Study) तथा अध्येय सामग्रीहरूको अनुशीलनका साथसाथै कार्यपत्र प्रस्तोताका निजी अनुभव, पर्यवेक्षण तथा विश्लेषणमा समेत आधारित रहेका छन्। यो विद्वत्सम्मेलनमा हुने टिप्पणी एवं प्राप्त सुझावका आधारमा कार्यपत्रको सम्पादन गरिनेछ ।

२. संस्कृतशिक्षा : सीमित लक्ष्यार्थदेखि बृहत्तर परिधिसम्म

संस्कृतशिक्षा भन्नाले के बुझिने गरेको रहेछ भनेर बुझाइको आँकलन गर्ने उद्देश्यले गरिएको एक त्वरित एवं लघु आकारको अध्ययनले यो पदावलीको बोध (Perception) विभिन्न व्यक्तिले विभिन्न लक्ष्यार्थ (Connotation) मा गर्ने देखियो। संस्कृतशिक्षा भन्नाले के बुझ्नु हुन्छ वा बुझ्नु समीचीन हुन्छ ? भन्ने मूल प्रश्न राखेर यो कार्यपत्रको तयारीका क्रममा प्रत्यक्ष तथा टेलिफोन, इमेल र सामाजिक सञ्जालको समेत प्रयोग गरी विभिन्न तह र तप्काका व्यक्तिहरूसँग संवाद गरिएको थियो, जुन नामावली सूची परिशिष्टमा दिइएको छ। सोही प्रश्न फेसबुक तथा ट्वीटरमा समेत प्रकाशित (पोस्ट्) गरिएको थियो। अन्तर्वार्ता लिइएका व्यक्ति तथा टिप्पणीकर्ताहरूसँग अन्य आवश्यक पूरक प्रश्नहरू पनि गरिएको थियो। संस्कृतशिक्षा भन्नाले निम्नानुसारका अर्थ लगाएको वा लगाउन चाहेको पाइयो :

• संस्कृत भाषाको पठनपाठन,
• धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक संस्कार तथा पौरोहित्यको संस्कृत भाषाकै माध्यमबाट शिक्षण, प्रशिक्षण,
• संस्कृत भाषामा परम्परागत रूपमै रहिआएका विविध विषयको संस्कृत भाषाकै माध्यमबाट पठनपाठन,
• संस्कृत भाषामा रहेका ज्ञानको विभिन्न भाषा तथा विधाको दृष्टिबिन्दुबाट अन्वेषण, अनुशीलन, अनुसन्धान,
• संस्कृत भाषामा रहेका अध्येय सामग्रीको बहुविधात्मक, बहुप्रतिमानात्मक, बहुसांस्कृतिक अन्वेषण तथा समकालीन अर्थापन तथा अभिनिर्माण ।

माथि उल्लेखित बुँदाहरूले संस्कृतशिक्षा पदावलीलाई मानिसहरूले कसरी सीमित लक्ष्यार्थदेखि बृहत्तर दायरा (परिधि) सम्म विभिन्न अर्थमा बोध गर्ने रहेछन् भन्ने उजागर गर्छन् । अघिल्ला चार बुँदाहरूले संस्कृतशिक्षाका परम्परागत दृष्टिकोणहरूलाई जनाउँछन् भने पाँचौँ बुँदाले संस्कृतशिक्षा भनेर हालसम्म के भइरहेको छ भन्ने तथ्यलाई भन्दा पनि अब के हुनु पर्छ भन्ने आकांक्षाका आधारमा यो पदावलीलाई परिभाषित गर्न चाहेको देखिन्छ ।

पहिलो बुँदाले हाम्रो समाजमा संस्कृतशिक्षा भन्नाले उक्त पदावलीको बृहत्तर अर्थ नगरी संस्कृतशिक्षाको आधारभूत अवयवका रूपमा रहेको संभाषण प्रशिक्षण, भाषा अध्ययन, पठनपाठनको पाटोलाई मात्र बुझ्ने समूहको दृष्टिकोणलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । दोस्रो बुँदाले संस्कृतशिक्षाको रूढीबद्ध छवि (Stereotype) पनि हाम्रो समाजमा छ भन्ने उजागर गर्छ। तेस्रो बुँदाले संस्कृत भाषामा संभाषण तथा पौरोहित्य मात्र नभएर मानव हितकारी अनेकौँ ज्ञान विज्ञानका कुराहरू पनि छन् भन्ने मान्यता राख्दै उक्त ज्ञान विज्ञानको पठनपाठन संस्कृत भाषाकै माध्यमबाट हुने गरेको वा हुनु पर्छ भन्ने आग्रह समेत राखेको छ। चौथो बुँदाले संस्कृत स्टडिज् (Sanskrit Studies), इण्डोलोजी (Indology), ओरेण्टल स्टडिज् (Oriental Studies) आदि भनिने अध्ययन परम्परा तथा त्यसको अद्यावधिक विस्तारलाई समेत जनाएको छ । संस्कृत वाड.मयबाट लिइएका अन्तर्वस्तु (Content) मा मात्र बढी सरोकार रहने प्रवृत्ति यो परम्परामा रहिआएकोमा अचेलचाहिँ अन्तर्वस्तुका साथसाथै संस्कृत भाषाको ज्ञान पनि हुनै पर्ने मान्यता प्रबल हुँदो छ ।

पाँचौं बुँदा अनुसार संस्कृतशिक्षालाई बुझ्दा यसमा आजका परिवेशमा समाज विज्ञान, प्रायोगिक विज्ञान, मानविकी तथा अन्य विभिन्न संज्ञाहरूले जनाइने ज्ञान विज्ञानका अनेक विधाहरू संस्कृतमा छन् वा हुनुपर्छ भन्ने बृहत्तर मान्यता अगाडि आउँछ । उपनिषद्का शब्दावलीमा भन्ने हो भने विद्या र अविद्या दुवैको समष्टिकृत अनुशीलनलाई यो दृष्टिकोणमा समेटिएको छ। संस्कृत भाषामा लेखिएका प्राचीन तथा अर्वाचीन ग्रन्थहरूमा निहित ज्ञान, शील्प, सीप, कला आदि सबैको अन्वेषण, उजागर, तुलनात्मक विश्लेषण तथा परीक्षण र सम्भव भएसम्म तिनीहरूको पुनरुज्जीवन एवं पुनर्प्रयोग समेत गर्नु पर्ने युगीन आग्रह समेत पाँचौँ बुँदा अनुसारको संस्कृतशिक्षामा रहेको छ ।'

संस्कृत भाषाका दृष्टिबिन्दुबाट माथि उल्लेखित बुँदाहरूलाई एकसाथ राखेर हेर्ने हो भने तीनथरी दृष्टिकोणहरू छन् । एकथरीले संस्कृतलाई वा संस्कृतमा निहित अन्तर्वस्तुलाई संस्कृत माध्यमबाटै अनुशीलन गर्ने आग्रह बोकेको देखिन्छ। दोस्राथरीले संस्कृतलाई वा संस्कृतमा निहित अन्तर्वस्तुलाई अध्येय सामग्री (Study Corpus) को रूपमा लिएर आफ्नो अध्ययन,अनुसन्धान, संकथनचाहिँ आफूलाई सहज हुने भाषामा गर्न चाहेको बुझिन्छ । पाँचौँ बुँदाअनुसारको मान्यतामा संस्कृत वा अन्य भनेर दुई फक्लेटे (Binary) कित्ताकाटमा नपरी संस्कृतको पनि संरक्षण, संवर्धन, प्रवर्धनका साथसाथै समकालीन प्रयोग समेतलाई जोड्न खोज्ने समष्टिकृत दृष्टिकोण देखिन्छ ।

संस्कृतशिक्षाका अन्तर्वस्तु (Content) के रहेका छन् वा के हुनु पर्ने हो भन्नेमा पनि माथि उल्लेखित बुँदाहरूले मत वैभिन्न्यलाई उजागर गर्छन् । एकथरीले संस्कृतको समृद्धिको प्रतिकूल हुने गरी संस्कृतशिक्षाका अन्तर्वस्तुलाई अत्यन्त संकीर्ण दायरामा बुझेको वा बुझ्न चाहेको देखिन्छ। अर्काथरीले संस्कृतमा कुनै प्राचीन कालखण्डमा समेटिइसकेको समृद्धिलाई समेट्ने, तर स्थितिगत्यात्मक बन्न नसकेर एउटा सीमामै अल्मलिने प्रवृत्ति लिएको देखिन्छ । सर्वाधिक बृहत्तर दृष्टिकोण राख्नेले स्थितिगत्यात्मकताको मान्यताअनुसार संस्कृतलाई प्राचीनमा प्राचीनतम् र नवीनमा नवीनतम् ज्ञान, शील्प, सीप आदिको माध्यम बनाउन चाहेको बुझ्न सकिन्छ ।

३. सर्वपक्षीय समुन्नति

कार्यपत्रको शीर्षकमा प्रयुक्त सर्वपक्षीय भन्ने अवधारणा जटिल छ। यो विद्वत्सम्मेलनमा विमर्शको प्रयोजनको लागि सर्वपक्षीयको अर्थ निम्नानुसारका आयाममा गरिएको छ :

मानव जीवनको समष्टिलाई सम्बोधन गर्ने गरी संस्कृतशिक्षाको पुनर्जागरणमा जोड दिऊँ। संस्कृत वाङ्गमय समष्टिमा निकै समृद्ध रहेको, तर त्यहाँ भित्रका सबै कुराहरूले यथोचित महत्त्व नपाएको अवस्था रहेको थियो । जस्तै : काव्य, पुराण, दर्शनका तुलनामा  प्रायोगिक विज्ञानका ग्रन्थहरूको अनुशीलन छायाँमा परेको अवस्था अद्यापि छ । ईशावास्योपनिषद्ले अविद्या र विद्याको जुन पारस्परिक सम्बन्धलाई निर्देशित
गरेको छ,' ( विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्यु तीर्वा विद्ययामृतमश्नुते ।। (ईशावास्योपनिषद् ११)) सोही अनुसार प्रायोगिक विज्ञान, व्यावहारिक अभ्यास, शिल्प, सीप आदिलाई पनि संस्कृतशिक्षामा समावेश गर्ने एवं परम्परागत अध्यात्मविद्या पनि नछुटाउने समष्टिकृत पद्धतिबाट मात्र संस्कृतशिक्षाबाट सर्वपक्षीय समुन्नति हुन सक्छ । संस्कृतलाई प्रदायक भाषा मात्र मानियो भने यसमा स्थितिगत्यात्मक विकास हुन सक्दैन, तसर्थ आधुनिक ज्ञान विज्ञानका अन्तर्वस्तुलाई विभिन्न भाषाबाट संस्कृतमा अनुवाद गर्ने तथा संस्कृतमै मौलिक रूपमा लेख्ने कार्यलाई प्राथमिक महत्त्व दिई अगाडि बढाउनु पर्छ। तब मात्र सर्वपक्षीय समुन्नतिको अपेक्षा समीचीन ठहरिनेछ ।

मानव जीवनको सार्थकता आधिभौतिक, आधिदैविक, आध्यात्मिक तीनै आयामको समष्टिबाट मात्र हुने भएकाले धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष (पुरुषार्थ चतुष्टय) सबै नै मानवका प्राप्तव्य हुन् भन्नु समीचीन ठहर्छ। तसर्थ, संस्कृतशिक्षाले सर्वपक्षीय समुन्नति गर्ने हुनको लागि उपर्युक्त तीनै आयाम र चारै पुरुषार्थको संवाहकका रूपमा आफूलाई साबित गर्न सक्नु पर्ने हुन्छ। यसको तात्पर्य के हो भने संस्कृतशिक्षाको एकांगी तथा सीमित परिभाषा तथा अर्थापन त्यागी बृहत्तर परिभाषा तथा अर्थापनलाई स्वीकार्ने पर्ने हुन्छ। हाम्रा पाठ्यक्रम, पाठ्यसामग्री, पठनपाठन अभ्यासमा सोही अनुसार क्रियान्वन छ कि छैन ?

सर्वपक्षीय भन्नासाथ पहुँचको पाटो पनि विचारणीय छ । संस्कृतलाई संस्कृतकै विशुद्ध परम्परामा पनि सुदृढ पार्नु अनिवार्य छ र संस्कृतमा निहित ज्ञानलाई संस्कृत भाषामा पहुँच नभएका व्यक्तिहरूसम्म पनि पुर्याउनु आवश्यक छ। तसर्थ, संस्कृत वा अन्य भन्ने दुई फक्लेटे, वैरोध्यको नीति नलिई अधिकारभेद, पात्रता, स्थितिगत्यात्मकता अनुसार विविध रणनीति, कार्यनीति, क्रियाकलाप अवलम्बन गर्नु पर्ने हुन्छ ।

पहुँचसँगै जोडिएको अर्को मुद्दा जातीय, लिंगीय, भौगोलिक, आर्थिक आदि जटिलताहरूसँग जोडिएकोछ। सर्वपक्षीय समुन्नतिका लागि सर्वपक्षीय पहुँच अनिवार्य छ। यसका जटिलताहरूलाई ख्याल राखी संस्कृत विशुद्ध परम्परा पनि नमर्ने र समकालीन युगको जीवित यथार्थ पनि नबाझिने गरी समाधान गर्नु बुद्धिमानी, विवेकी उपाय हुनेछ ।

विविधविषयात्मक बहुविधात्मक (Interdisciplinary) (Multidisciplinary), र अन्तर्सास्कृतिक (Intercultural) र परस्पर सांस्कृतिक (Crosscultural) र बहुसांस्कृतिक (Multicultural), बहुप्रतिमानात्मक (Multiparadigm) जस्ता समकालीन प्रवृत्तिलाई अवलम्बन गर्नु पनि संस्कृतशिक्षालाई सर्वपक्षीय समुन्नतिको साधन बनाउनका लागि अनिवार्य छ ।

संस्कृतमा निहित अवधारणा, सिद्धान्त, पद्धतिको अन्वेषण, आविष्कार, परीक्षण गरी आधुनिक परिप्रेक्ष्यमा सिद्धान्त, पद्धति एवं प्रायोगिक उपकरण समेत अभिनिर्माण एवं निर्माणलाई प्राथमिकतामा राखौँ।

४. संस्कृतको पुनरुज्जीवन र आधुनिक गुरुकुल पद्धतिको अभिनिर्माण

संस्कृतशिक्षा भन्नाले के बुझिँदै आएको छ र के बुझ्नु समीचीन हुन्छ भन्नेबारे विमर्श र सर्वपक्षीय समुन्नतिमा साधन बन्नका लागि त्यसले के कस्तो रणनीति, कार्यनीति, क्रियाकलाप अवलम्बन गर्नु पर्छ भन्नेबारे संक्षेपमा परिचर्चा भइसकेको छ ।उपर्युक्त सबैको जगचाहिँ संस्कृत भाषा नै हो। संस्कृत शिक्षाका बारेमा हुने सबै चिन्तन र कार्यानभाषालाई नैप्राथमिक आधारशिला मानिएन भने जरोबाट विच्छिन्न बनाएर फर्सीको लहरालाई पानी हालेको जस्तो मात्र हुनेछ । तसर्थ, संस्कृतशिक्षाको पहिलो अनिवार्य कार्यभार संस्कृत भाषाको पुनरुज्जीवन नै हुनु पर्छ। हो, संस्कृत भाषाको पुनरुद्धार, पुनरुज्जीवन, पुनर्प्रयोगको उद्देश्य के भन्नेमा पनि ख्याल राख्नै पर्छ, जसले संस्कृतशिक्षालाई सर्वपक्षीय समुन्नतिको साधनका रूपमा विकास गर्ने कार्यभारलाई सदैव महत्त्वपूर्वक अगाडि सार्नेछ। संस्कृतशिक्षाको सबैभन्दा ठुलो चुनौतीचाहिँ प्राचीन गुरुकुल पद्धतिको अन्वेषण गरी स्थितिगत्यात्मकता अनुकूल वर्तमान युग र भविष्यको लागि उपयुक्त आधुनिक गुरुकुल पद्धतिको अभिनिर्माण गर्नु र त्यो पद्धतिको मूलप्रवाहीकरण हो।

एसोसिएट प्रोफेसर, भाषा तथा आमसञ्चार विभाग, काठमाडौं विश्वविद्यालय ।

संस्थापक अध्यक्ष, जरो किलो प्रतिष्ठान नेपाल ।

इमेल : nirmalam.adhikary@gmail.com