नेपाल जोड्ने धर्मसूत्र

डा. निर्मलमणि अधिकारी

अन्तरराष्ट्रिय समिति अध्यक्ष, सनातन धर्म अन्तरराष्ट्रिय महासङ्घ

नेपालको सनातन धर्मसँगको (वैदिक, वेदोत्तर, बौद्ध, किरात, जैन, बोन, प्रकृतिपूजक आदिको) मौलिक परिचय पूर्ण प्रामाणिक छ । हो, हिन्दू सँगसँगै बौद्ध, किरात, जैन, बोन, प्रकृतिपूजक आदिलाई पनि नेपाल राष्ट्रका मौलिक एवं सहजीवी, सामेली, समावेशी अवयवहरू भनी सम्झनु पर्छ । सनातन धर्मको जीवन्तताले नै नेपालीयताको आधार खडा भएको छ

नेपाल जसले पनि भूमिलाई आमा मान्छ, हिमालको, पहाडको, कुनै ढिस्को वा डाँडाको पूजा गर्छ, खोलाको पूजा गर्छ, ढुङ्गाको पूजा गर्छ, रुखको पूजा गर्छ, मष्टोको पूजा गर्छ अथवा भएँरको पूजा गर्छ, झाँक्रीको पूजा गर्छ, नागको पूजा गर्छ वा अन्य कुनै विशिष्ट तत्त्व वा स्वरूपको पूजा गर्छ, सबैथरीको स्वाभाविक समन्वय छ । कसैले हिमालको पूजा गर्ला, पहाडको पूजा गर्ला, कुनै मैदानलाई, कुनै खाली ठाउँलाई, कुनै ढिस्कोलाई पूजा गर्ला — बाह्य वैविध्यका साथमा आन्तरिक मूलभूत दार्शनिक मान्यतामा सामञ्जस्य छ । कहीँ थान बनाएर, मन्दिर बनाएर गर्ला, कहीँ नबनाएरै गर्ला, कहीँ चैत्य बनाउला, कहीँ गुम्बा बनाउला, कहीँ के बनाउला — प्रकृति र कुनै दिव्यताप्रतिको अहोभाव अवश्य साझे छ । पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, सूर्य — यी त एकै ईश्वरीय शक्तिका अभिव्यक्ति हुन्, प्रकटीकरण हुन भन्ने मानेर सबैमा एक नै देख्ने हाम्रो पद्धति हो ।

धर्म शब्दका अनेक अर्थ छन् । तीमध्ये एउटा अर्थ सामूहिक पहिचानपरक संज्ञा विशेष पनि हो । यही तात्पर्यमा नेपाललाई बहुधार्मिक भनिएको बुझ्न सकिन्छ । नेपालकै मौलिक धर्महरू र बाह्य स्रोतका धर्महरू भनेर छुट्ट्याउने गरिएको पनि यही परिप्रेक्ष्यमा हो । सनातन धर्म भनेर हिन्दू, बौद्ध, किरात, बोन, जैन, प्रकृतिपूजक आदि नेपालका मौलिक धर्महरूको समष्टिलाई भन्ने गरिएको छ । हिन्दूभित्रै पनि मष्टलाई मान्ने, पाञ्चायन देवतालाई मान्ने वा एकल सम्प्रदायमा आबद्ध हुने गरी अनेकौँ धारा छन् । बौद्धभित्र पनि विविधता छ, किरातभित्र पनि विविधता छ । आन्तरिक वैविध्यलाई जोड्ने पद्धति पनि हाम्रा पुर्खाले सिकाएकै छन् । समष्टिकरण वा पृथक्करण के गर्ने भन्ने दृष्टिकोण अनुसार धार्मिक समूहगत पहिचानमा पनि फरक परिहाल्छ । जे भनिएतापनि बहुधार्मिक भनेर नेपालको संविधानमै लेखिसकिएको यथार्थ तथ्य हाम्रो सामुन्नेमा छ ।  

राष्ट्रलाई बहुधार्मिक, बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक अवयवहरूको समष्टि मान्ने भन्नासाथ अनेकता, वैविध्य वा कतिपय अवस्थामा त वैभिन्न्यलाई समेत जोड्ने सूत्रको आवश्यकता पर्छ पर्छ । नेपालको स्वरूपलाई राम्रोसँग बुझेर यसको राष्ट्रिय चरित्र निरूपण गर्न सकिन्छ । राष्ट्रिय चरित्रको निर्माणमा धर्म, संस्कृति, भाषा, जातिगत अवस्था, भौगोलिक अवस्था, अर्थतन्त्र र अन्य अनेकौँ तत्त्वहरूले योगदान गरेका हुन्छन् ।           

इतिहासमा केके भए, ती कुराहरूलाई अध्ययन अनुसन्धान गर्नु, थाहा पाउनु र भविष्यमा त्यस्ता कमी कमजोरी नहोस् भन्नु जरुरी छ । तर फेरि इतिहासमा यस्तो भएको थियो भनेर एक आपसमा झगडा गर्ने, बैर गर्ने, घृणा गर्ने, मारकाट गर्नेतिर लाग्ने भनेको त विवेकको कुरो भएन । इतिहासको बन्दी नहोऔँ, इतिहासबाट पाठ सिकौँ । भनेपछि, केही चीज यस्ता छन् जसलाई इतिहासले स्वतः समाधान गरेको छ, त्यसलाई बलियो बनाऊँ । केही चीज यस्ता छन् कि हामीसँग पर्याप्त विविधता छ, त्यसलाई समन्वय गरौं र सहृदयताको सम्बन्धमा हामी नेपाली बनेर विश्वमानव बनेर अगाडि बढौं ।

जाति, प्रजाति, नश्लमा आधारित चिन्तन हो, त्यो नेपालको मौलिकता होइन, पराइ स्रोतबाट आएको विकृति हो । किनभने नेपाल जसको घर हो, जुन विचारहरूको घर हो, त्यो जातीय, प्रजातीय, नश्लीय होइन । नेपालमा अवलम्बन गरिँदै आएको वैदिक, बौद्ध, बोन, जैन, किराती आदि विचारहरूको पनि समन्वितिमा जातीयता, प्रजातीयता, नश्लीयतालाई सम्बन्धको आधार मानिएको छैन । अरु कतिपय त यहाँ खोला-टोलामा मानिसहरूले अभ्यास गरेका कुराहरूलाई नामकरण पनि नभएको होला । यी सबैको भाषा फरक होला, तर भाव एकै हो ।  हाम्रोमा सहृदयता नै सम्बन्धको आधार हो ।

              नेपालको राष्ट्रियताको उदार, बृहत्तर, अद्यावधिक् परिभाषा, व्याख्या, अर्थापन गरी सबैथरी नेपालीजन अटाउने राष्ट्रियता अवलम्बन गरौँ भनेर भन्न सकिने स्थिति रहेको मुख्यतः सनातन धाराका हिन्दू र बौद्धको सहजीवी अस्तित्त्वकै कारणले हो भन्नु अत्युक्ति हुँदैन । बहुसङ्ख्यकको व्यवहारले निर्णायक प्रभाव पार्छ भन्ने तर्कलाई विचार गर्ने हो भने त झन् वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीको आधिक्य नेपालमा विद्यमान रहेको कारणले नै नेपाललाई संविधानमै बहुधार्मिक भनेर लेख्न सम्भव भएको हो भन्ने तथ्य उजागर हुन्छ । अन्यत्र रहेका दुई फक्लेटे (बाइनरी) चिन्तन नभई हामीसँग रहेको सातत्य दृष्टिकोणको मान्यताले नै हामीलाई बहुलतासँग समन्वय गरी सहजीवन बाँच्न सक्षम बनाएको हो । यो कुनै बुद्धिविलासको कुरा होइन, हिन्दू परिचयमा गौरव गर्नेहरूको बाहुल्य, आधिक्य वा प्रभुत्वको शताब्दीयौँ वा सहस्राब्दीयौँको इतिहास भएको यो देशमा वर्तमानमा पनि निकै विविधता रही संविधानमै यो देशलाई बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक आदि लेख्ने अवस्था विद्यमान रहेको यथार्थले यसको व्यावहारिक प्रामाणिकता दिइरहेको छ ।

नेपालको आफ्नै मौलिक चुरो छ, मौलिक केन्द्र छ, हाम्रो जरो छ । त्यो जरो के हो हामीले पनि चिन्नु पर्यो । र आजको हाम्रो जुन विविधता छ त्यो विविधतालाई पनि हामीले स्वीकार्नु पर्यो । कुनै एक समुदायले, एक समूहले मेरो गोरुको बाह्रै टक्का भने जस्तो अथवा सारा कुरो मैले भनेकै हुनुपर्छ, मेरो मात्र प्रभुत्व हुनुपर्छ भन्ने अवस्था पनि हुनु हुँदैन । यहाँभित्र सबैथरि हामी नेपाली जो छौं, यसमा एउटा प्राकृतिक घुलनबाट जे कुरो भएको छ त्यसलाई फेरि धेरै समस्याग्रस्त गराउनु पनि बुद्धिमानी होइन । जस्तो, सनातन धाराभित्रका हिन्दूका साथसाथै बौद्ध, किरात, बोन, जैन, प्रकृतिपूजक आदिका विशिष्ट धार्मिक पहिचानका साथमा समावेशी, सामञ्जस्यपूर्ण, सहजीवी व्यवहार नै नेपालका लागि स्वाभाविक हो । यसरी नै, नेपाली भाषाले नेपालमा रहेका हिमाली, पहाडी, मधेशी सबैथरिलाई जुन जोडिसकेको छ नि, यो त नेपालको सम्पत्ति हो, यो एउटा अनुकुल परिस्थिति हो ।

             सनातन धर्मका सहृदयतावादी मियोमा सबैथरी मौलिक रैथाने धार्मिक समुदायको सहअस्तित्व सम्भव भएको हो र इतिहासमा जब जब विदेशी विधर्मी आक्रमण नेपालमाथि भयो, त्यो बेला स्वाभिमानकै बलमा नेपालीजनले त्यस्ता विदेशी विधर्मी तत्वहरूलाई परास्त गरेका हुन् । यो तथ्य श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेशमा पनि बडो प्रष्टसँग उजागर भएको छ । अरु त अरु, रणनीतिक हिसाबले अंग्रेज (साम्राज्यवादी बेलायती) को पिछलग्गू भएको राणाकालमा समेत हिन्दू भन्ने परिचयसँग जोडिएको स्वाभिमानको बोधले नै तत्कालीन शासक र सर्वसाधारण जनतालाई विदेशी विधर्मीबाट नेपालको सार्वभौमसत्ता, औपचारिक वा वैधानिक स्वतन्त्रता एवं अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक मान्यताको लागि सचेत गराएको हो भन्नु अत्युक्ति हुँदैन ।

वर्तमान समयमा पनि, यदि नेपालीजनमा स्वाभिमानको बोध हुने स्रोत कुनै हुन सक्छ भने त्यो नेपालको इतिहास, धर्मसंस्कृति, सभ्यता, भाषा आदि नै त हो भन्ने तथ्यलाई ख्याल राख्नासाथ नेपालको स्वाभिमानमा सनातन धर्मको केन्द्रीय भूमिका स्वतः प्रष्टिन्छ । जुन धर्म परिवर्तन भनेर जनाइने गरेको परिघटना छ, त्यो सारमा नेपालको लागि राष्ट्रघाती एवं नेपालको स्वाभिमान (गौरव) लाई सिध्याउने कुचक्र हो भन्ने कुरा पनि यहीँनेर उल्लेख्य छ । किनभने वैदिक सनातन हिन्दू धर्म एवं सहजीवी बौद्ध, बोन, किरात, जैन आदिको जीवन्तताले नै नेपालीयताको आधार जिउँदो जाग्दो रहनेछ ।

              सामाजिक सद्भावको पाटोबाट सनातन हिन्दू धर्मको भूमिकाबारे चिन्तन, विचार विमर्श गर्दा अब विगतमा जस्तो बौद्ध, बोन, किरात, जैन आदिलाई ती हिन्दूकै शाखा त हुन् नि भन्ने दृष्टिकोण राखेर गरियो भने त्यसले सकारात्मक निष्कर्षमा पुर्याउँदैन । प्रत्येक धार्मिक समुदायका पहिचानका अपेक्षालाई सकारात्मक सम्बोधन गर्दै, वैविध्यलाई स्वीकार गर्दै, जोड्ने बृहत्तर आधारहरू अवलम्बन गर्दै सहृदयताको सम्बन्धमा जोडिनु नै बुद्धिमत्तापूर्ण, विवेकी, व्यवहारपटु कार्य हुनेछ । बहुधार्मिकता, बहुसांस्कृतिकता, बहुभाषिकतालाई सहृदयता दर्शनको आलोकमा अवलम्बन गर्न सक्दा केही समस्या आउँदैन, तर बहुराष्ट्रियताचाहिँ बिखालु हुन्छ । अर्थात्, पहिचानको संस्कृतिलाई अवलम्बन गर्ने, तर पहिचानको राजनीतिलाई निराकरण गर्ने नीतिको सफल कार्यान्वयन आजको आवश्यकता हो । यो प्रक्रियामा सनातन धर्मावलम्बी हरूमध्ये हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको भूमिका केन्द्रीय त हुन्छ, तर एकल हुँदैन । नेपालका मौलिक रैथाने धार्मिक समुदायहरूको स्वाभाविक सहृदयताको सम्बन्ध यसमा निर्णायक हुन्छ । साथै, पराइ स्रोतबाट आएका भएतापनि वर्तमानमा ठूलो संख्यामा अनुयायी बनाइसकेका समुदायहरूसँग पनि राज्यराष्ट्र सिद्धान्त अनुसारको सम्बन्ध र नियमन सुनिश्चित गर्नु पर्छ । नेपालको राष्ट्रिय नीतिमा यही यथार्थलाई आत्मसात् गर्नु पर्छ ।

नेपालको राष्ट्रियता, स्वाभिमान र सामाजिक सद्भावमा सनातन धर्मको के वा कस्तो भूमिका छ भन्ने सवालको अति संक्षेपमा जवाफ दिने हो भने यो नेपालको जोड्ने सूत्र हो भन्नु नै समीचीन हुन्छ । सनातन धाराका हिन्दू, बौद्ध, किरात, बोन, जैन, प्रकृतिपूजक आदि सबैको यसमा भूमिका छ । बहुसङ्ख्यक भएको हुनाले हिन्दूको भूमिका झन् बढी हुनु स्वाभाविक हो । वर्तमानमा कतिपय पक्षहरूबाट सनातन हिन्दू धर्ममाथि भइरहको आलोचना, निन्दा, अतिक्रमण, आक्रमण आदिको कोलाहलका बीचमा यसो भन्नु बडो चुनौतीपूर्ण छ, तर नेपाल राष्ट्रको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, दार्शनिक मूललाई हेर्ने हो भने उपर्युक्त तथ्य सहजै उजागर हुन्छ ।

पूर्व—वैदिक, वैदिक एवं वेदोत्तर पनि अनेकौँ रीतिथिति, सम्प्रदाय, पन्थ, संस्कृतिलाई समावेश गरी बनेको हो हिन्दू धर्म । मष्टोपूजक लगायतका अति प्राचीन समुदायदेखि हालसालै अस्तित्वमा आएका सम्प्रदायलाई मान्ने समुदायसम्म अनेकौँ अनेकौँलाई समेट्न सक्ने समावेशी सामर्थ्य हिन्दू धर्मसँग छ । अझ पर्तिर पुगेर कसरी क्रिस्चियन (इसाइ) तथा इस्लाम (मुस्लिम) को विस्तारसँगै संसारका अनेकौँ देशका धार्मिक, सांस्कृतिक, सभ्यतागत, सामाजिक, भाषिक, जातीय आदि वैविध्यको विनाश भयो, तर नेपालमा कतिपय घृणावादीहरूले हौवा फैलाएको कथित हिन्दूकरण, कथित बाहुनवाद, कथित संस्कृतकरणको प्रभाव परेको भनिएको परिवेशमाचाहिँ आज पनि निकै विविधता रही संविधानमै यो देशलाई बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक आदि लेख्ने अवस्था विद्यमान रहेको यथार्थलाई तुलनात्मक समीक्षा गर्नासाथ वैदिक सनातन हिन्दू धर्मको उदारता, समन्वयक, सहृदयतापूर्ण चरित्र उजागर भइहाल्छ । “बहुधार्मिक” नेपालमा धार्मिक पहिचानलाई जोड्ने सूत्र जान्नका लागि हिन्दूको उपर्युक्त चरित्र सँगसँगै हिन्दू, बौद्ध, किरात, बोन, जैन, प्रकृतिपूजक आदिले नेपालमा सहस्राब्दीयौँदेखि अभ्यास गरिरहेका समावेशी, सामेली, सहजीवी मान्यताको समकालीन अर्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ ।